Zonja me kone | Anton Çehov

Historitë e Çehov janë “të padepërtueshme për njerëzit e zakonshëm dhe të rinj”, sepse ato na tregojnë “ndjenjat e pjekura” dhe hollësi si kjo nuk janë lehtë të paralajmërueshme. Sipas këtij interpretimi, i mbështetur nga shumë autorë të tjerë, është e nevojshme që të ketë ndjenja të shijuara të tilla si vetmia, dorëheqja ose dëshpërimi, për të identifikuar dhe për të kuptuar të gjithë melankolinë e mbyllur në tregimet e Çehovit, pasi ato janë plot me “përvojë nga jeta”.

Sipas ithtarëve të këtyre teorive, Çehov do të kishte grumbulluar gjithë këtë njohuri për gjendjen e njeriut gjatë praktikës së mjekësisë, e cila të mundëson për të mbajtur informacion me njerëz të të gjitha sferave të jetës: të moshuarit, fshatarë, njerëz të varfër…

Them se kjo është kështu, dhe edhe pse unë kam pasur nderin për ta lexuar në një fazë të rinisë sime, jam i mendimit që rileximi i veprave të tij në një moshë më të vjetër mund të jetë në gjendje për të bërë më të vlerësueshme nuancat e tjera të tregimeve të cilat pa dashur janë anashkaluar.

Për të zhvilluar këtë punë tek Anton Çehov, le të përqëndrohemi në tregimin e tij, Zonja me kone. Përveç nga të qenit ndoshta më i njohuri, mendoj se është një nga tregimet më karakteristike nga autori rus, pra zgjedhur si temë për stilin e tij narrativ dhe mbi të gjitha, burimet teknike që Çehov ka aplikuar për të.

Disa e kanë përkufizuar Çehov si “mjeshtër i tregimit që nuk ka komplot”. Pa shkuar më tej, ajo që mund të themi është se Çehov ka tregime që mund të duken të zakonshëm apo të shurdhët, por e bën këtë me mjeshtëri të tillë që të bëjnë të mahnitesh me përshkrimet e gjërave të zakonta aq sa mund të flasësh me vete.

Zonja me kone është një shembull i mirë për këtë funksion Çehovian. Kjo është një histori që nuk përmban ndodhi të jashtëzakonshme; personazhet nuk janë as heronj as keqbërës, por njerëz me një ekzistencë aktuale, edhe kjo duket disi e mërzitshme. Elementët kryesorë përbërës të kësaj historie dashurie mund të jenë seksi, tradhtia bashkëshortore, ose përfundimi i tregimit… dhe larg prej shfrytëzimit të dramacitetit të tij, ajo që bën Çehov është kalimi vjedhurazi, heshtur, në majë të gishtave i këtyre trajtesave, duke të harxhuar kohën me detaje në dukje të parëndësishme, por në fund ato formojnë përshkrimin më të mirë të mjediseve në të cilën personazhet lëvizin, dhe ndjenjat e vërteta të tyre shprehen.

Në thelb, Zonja me kone është një ese e vogël që rrëfen se si dashuria mes dy njerëzve lind nga një këndvështrim i caktuar, deri në përplasjen e imazhit që Çehov mbart për këtë ndjenjë. Për të, dashuria lind nga një lloj trishtimi apo dhembshurie për të dashurit. Për shembull, kjo gjë del zbuluar në përshkrimim e mëhershëm që Çehovi ka shkruar në një moshë më të re, tregimin Bukuroshet:

“Kjo bukuri më krijoi një ndjesi kaq të çuditshme. Nuk ishte dëshirë, ekstazë ose gëzim ajo që Masha zgjoi në mua, ishte një trishtim i dhimbshëm, por i këndshëm. Ishte një trishtim i paqartë dhe i pacaktuar, si një ëndërr. Për disa arsye unë ndjeva keqardhje për veten time, madje dhe për vajzën vetë… dhe kisha përshtypjen se të gjithë kishin humbur diçka të rëndësishme dhe thelbësore në jetën që kurrë më nuk do të gjenin…”

Sipas mendimit tim, ka vetëm një fragment të tregimit që lidhet me këtë çështje dhe madje mund të na kujtojë romanin e famshëm mbi tradhëtinë bashkëshortore shkruar në shek. XIX, Zonja Bovari. Ka të bëjë me skenën ku Ana Sergejevna bie një grimë në pendin, pas takimit intim me Gurov-in, dhe përpiqet të justifikohet përballë ndërgjegjes së saj për atë që ka bërë. Me anë të një lloj monologu (Gurovin do e bezdiste ta dëgjonte, thekson narratori) ajo i thotë vetes që është martuar shumë e re, që edhe pse burri i saj është i mirë, është si një “laro”, dhe që pasi u martua filloi ta gërryente kurioziteti për gjithçka, dëshira për një “jetë tjetër”, madje të kthehet dhe në një ndjesi të përhershme: Turbullime të tilla si të Emës në veprën e Flober-it. Gjithçka kuptohet më lehtë nëse do kemi parasysh besimin e pakët që i jepte Çehov për martesën si institucion. Ai vetë u martua në moshën dyzetenjë vjeçare, diçka shumë e pazakontë në kohën e tij dhe nëse e bëri, (me Olga Knipper, një aktore të re) e bëri sepse ndoshta shihte më pas afrimin e vdekjes së tij: Dhe vdiq tre vjet pas martesës. Gjithashtu, në një letër dërguar një miku të tij, Çehov dha gati një deklaratë të parimeve të botës së tij personale. Nënvizoi që “mjekësia ishte gruaja e tij dhe letërsia dashnorja” kur lodhej nga njëra kalonte natën me tjetrën, dhe kështu “ia dilte të rregullonte marrëdhëniet me të dyja”. Fliste për punën në këto pohime, por këto janë tregues të mendimeve të tij rreth martesës. Në lidhje me këtë, një detaj që duket interesant, është roli i kones në histori. Paradoksalisht, në historinë e artit, kjo kafshë ka simbolizuar gjithnjë besnikërinë. Mbi të gjitha, në veprat piktoreske: Ka një shumësi shembujsh në pikturën flamenke të çifteve, të të sapomartuarve që kishin afër një qen si shprehje të betimit të tyre për të qëndruar besnikë. Megjithatë, del e dukshme që nuk është ky rasti. Në këtë lidhje, kafsha është, që në fillim, që nga vetë titulli, një element që shërben për të karakterizuar gruan e re që shëtit e vetme. Fakti që shoqëruesi i saj është një kone, në vend të të shoqit, e prezanton Anën si një person që është e vetme dhe e pambrojtur. Më tej, falë përsëritjes, konia kthehet në një atribut përmes së cilit, Çehov kërkon të krijojë karakteristikat kryesore të personazhit të vet në vetëm dy paragrafë:

“Thoshin që në shëtitjet në port ishte shtuar dhe një fytyrë e re: Një zonjë me kone. Dmitri Dmítrievich Gúrov, që kishte dy javë në Jaltë dhe gjendej atje, gjithashtu filloi të interesohej për fytyrat e reja. Ulur në tarracën e Pabellon Verne, pa të shëtiste një zonjë të re, një flokëkuqe me shtat të mesëm, me beretë: pas saj vraponte një “topth” i bardhë. Më vonë, e rastisi shumë herë në parkun e qytetit dhe në strehëzat pushtuar prej bimëve. Shëtiste vetëm, gjithnjë me të njëjtën kapele dhe “topthin” e bardhë. Asnjë nuk e dinte kush ishte dhe e thërrisnin thjesht “zonja me kone”.

Me këto fjalë prezantohet historia, gjë që e bën Richard Ford ta klasifikojë fillimin e këtij tregimi si “të shkurtër, kompleks, dhe megjithatë, me drejtim”. I gjithi një shembull i një ekonomie narrative, që nuk na lejon të themi shumë mbi një personazh me një pamje kaq delikate dhe me kaq pak fjalë. Kjo na bën të mendojmë që në hyrje se “zonja me kone” është në një mënyrë indirekte për të thënë “zonja që ndihet vetëm”. Konia plotëson gjithashtu një funksion të pandashëm në afrimin e Gurovit dhe Anës. I pari, të cilin narratori na i ka prezantuar si një njeri i dhënë pas aventurave jashtëmartesore dhe joshës ekspert, e tërheq qenushin e vogël, i cili i hakërrehet. Në këtë mënyrë, gruaja e re, detyrohet t’i kërkojë ndjesë, gjë që e lejon Gurovin të tregohet miqësor me të dhe të hyjë në bisedë: Nuk pretendonte gjë tjetër. Dhe këtu vjen një detaj që ngjan i rëndësishëm në strukturën e tregimit: Duke filluar nga ky moment, nuk mësohet më gjë për konen gjatë kohës së lidhjes që zhvillohet në Jaltë (gjithë kapitullin e dytë). Zhduket plotësisht nga veprimi, dhe as nuk e mësojmë nëse kafsha shoqëronte çiftin në shëtitjet e shumta. As nuk përmendet kur Gurov përshëndetet me Anën në tren; nuk e dimë nëse “topthi” i hidhet në krahë të zonjës, siç mund të imagjinohet. Narratori, kaq detajist në gjërat e tjera, e anashkalon praninë e kësaj kafshëz, në një mënyrë kaq të dyshimtë saqë mund të mendohet e pazakontë. Nëse përmes ekspozimit të mëparshëm arrihej në një përfundim se konia simbolizonte vetminë e protagonistes femër, duke ndjekur të njëjtën linjë argumentuaese mund të mendohet që mungesa e kones në takimet e çiftit tregon se vetmia është zhdukur. E thënë në mënyrë më të shkurtër: Konia është vetmia e Anës, dhe pas shfaqjes së Gurovit, vetmia e Anës zbehet menjëherë, pasi gjeti një njeri me të cilin do ndante jetën. Rishfaqja e “topthit të bardhë” nuk do të ndodhte deri në momentin që Gurov vendos të udhëtojë drejt qytetit të të dashurës, për të gjetur shtëpinë e saj falë thirrjes së bashkëshortit. Shfaqja e kones, këtë herë i nxjerrë për shëtitje nga një plakushe, i konfirmonte Gurovit që shtëpia para së cilës gjendej ishte patjetër shtëpia e Ana Sergejevnës – që ai dashuronte dhe përpiqej të mbushte si të mundte vetminë e saj – e cila ishte duke luajtur në piano: Sërish, vizioni i qenit vjen i lidhur me një shenjë melankolie, refleks i vetmisë së bashkëshortes së re:

“[Gúrov] vazhdonte të shëtiste rrugëve duke shpresuar se arriti afër synimit [të takohet me Anën]. Prej atje pa një varfanjak që kalonte pragun dhe i ishin ngjitur pas qentë. Më vonë, një orë më vonë, dëgjoi të luanin në piano. Tingujt shkonin deri tek ai, të dobët dhe të ngatërruar. Pa dyshim ishte Ana ajo që luante. Menjëherë çeli porta ballore duke i hapur rrugën një plakusheje, pas së cilës vraponte i bardhi dhe i famshmi “topth”. Gurov deshi të thërresë konen, por e ndërprenë bëlbëzimet duke mos kujtuar dot emrin e tij.”

Së fundmi, është e nevojshme t’i hedhim sytë përfundit të tregimit, i cili i përgjigjet zakonshmërisë të veprave të Çehovit. Ka të bëjë me një fund komplet të hapur, të papërcaktuar, në të cilin autori nuk na jep as orientimin më të vogël mbi fatin e dy dashnorëve.

“Dhe ju dukej se nëse do kalonte dhe pak kohë do të gjendej një zgjidhje dhe atëherë do fillonin një jetë të re të mrekullueshme; dhe të dy shihnin që fundi ishte ende shumë larg, dhe më e ngatërruara dhe e vështira thjesht sa kishte filluar.”

Është e qartë që, edhe pse fjalët reshtin, në imagjinatën e lexuesit, historia nuk mbaron. Dhe është që, siç e nënvizon Nabokov në lidhje me këtë stil të Çehovit: “ndërkohë që personat vazhdojnë të jetojnë nuk ka përfundim të mundshëm dhe të caktuar mbi konfliktet e tyre, shpresat dhe ëndrrat.”