1.

Fusha e madhe po zgjohej nën zbardhëllimin e kaltër të mëngjesit, i cili dukej nga ana e detit si një brez prej drite. Bilbilët e fundmë, të lodhur nga këngët e asaj nate vjeshte – që dukej si pranverë nga vakësia e atmosferës – këndonin lajmet e fundme sikur i plagoste drita e mëngjesit me rrezet e çelikta. Nga kulmet e kasolleve me kashtë fluturonin grupe prej spurdhjakësh, si togje fëmijësh të ndjekur dhe degët e lisave dridheshin nga lodrat e para të këtyre çapkënëve të erës, që përzienin të gjithë botën me krahët e tyre prej pendësh.

Dalëngadalë po shuheshin ujërat që mbushnin natën: krisma e rrufeve, përshpëritja e kallamave të sheqerit, lehjet e qenve ruajtës.

Çifligu po ngrihej nga gjumi dhe zhurmat e zgjimit sa vinin po ftoheshin. Kënga e gjelave po oshëtinte nga kasollja në kasolle; këmbanoret e katundeve po përsëritnin me trokitje të forta ftimin e meshës së parë, që gjëmonte për së largu nga kullat e Valencias, të kaltërta, të mjegulluara prej largësisë. Nga avllitë po dëgjohej një koncert kafshëror i ngatërruar, hingëllima prej kuajsh, muallitje prej lopësh të buta, kakarisje prej pulash, blegërime prej shqerrash, kërritje prej derrash, zgjimi i rrëmujshëm i bagëtive, të cilat porsa ndjejnë përkëdheljen e freskët të mëngjesit, të ngarkuar me aromën e athët të barit njomëzak, i zë një dëshirë të rendin nëpër fushë.

Hapësira po zbardhej prej dritës, hijet po humbisnin si të përhumbura prej ngastrave të hapura dhe prej tufave të lëndinës, në mjegullën e muzgët të mëngjesit po shkërmoqeshin sa vinin trungjet e lagur dhe të ndritshëm të manave dhe të pemëve, radhët e valëzuara të kallamave të sheqerit, kopshtet dhe arat e prishura pranë shtëpive që ngjisnin si shamira të mëdha të gjelbra dhe dheu i kuq i lëruar me kujdes.

Nëpër rrugë po dukeshin radhë prej formash të zeza që lëviznin si ruza prej milingonash që barisnin për në qytet. Nga të gjithë krahët e fushës po oshëtinin kërcitje rrotash, këngë të fjetura dhe të prera prej thirrjes për të drejtuar bagëtitë dhe tutje-tehu si një gjëmim trumbete të mëngjesit, përçante hapësirën një pëllitje e tërbuar gomari, si një protestë kundër punës së rëndë që i binte mbi kurriz me të lindur dita.

Në kanale po lëvrinte uji i kulluar kristal me një melodi të qetë, që i bënte bretkosat të heshtnin; roast, si anije prej fildishi, pluskonin mbi ujë, duke përplasur krahët e duke zgjatur qafët e tyre prej gjarpri si maja lundrash përrallore.

Jeta – që përhapej në fushë me dritën – po hynte brenda në kasolle dhe në shtëpi. Kërcisnin dyert duke u hapur, nën pjergulla dukeshin fytyra të bardha që shtriheshin me duart prapa zverkut, duke parë horizontin e ndriçuar. Hangarët hapeshin duke vjellë nga qyteti lopët qumështore, kopetë e dhive, kuajt e karrocave. Nëpër perdet e lisave të vegjël që mbulonin rrugët, tingëllonin këmborë dhe zile dhe në mes të kësaj melodie të çrregullt dhe gazmore, gjëmonte një thirrje e fortë dashamirëse për të vënë në lëvizje bagëtitë përtace.

Në dyert e kasolleve po përshëndosheshin ata që shkonin në qytet dhe ata që mbeteshin për të punuar arat.

-Mirmëngjesi njerëz të Zotit!

-Mirmëngjes!

Dhe pas përshëndetjes, po të ishte i njohur ai që shkonte, e pororsisnin të blinte në Valencia dy gjëra të vogla për gruan a për shtëpinë.

Dita u zbardh e plotë. Hapësira ishte kthjelluar nga mjegullat e lehta, nga firmat natore të fushave të lagura dhe të kanaleve të oshëtishme. Dielli ishte në të lindur e sipër. Nëpër lehet[1] e arave kërcenin mëllenjat me gëzimin që rronin një ditë më tepër. Harabelët bandillë, duke qëndruar në dritaret e mbyllura, çukitnin kanatet, sikur u thoshin atyre që ishin brenda me cicërimat e tyre prej vagabondësh, të mësuar të jetojnë në kurriz të botës: “Ngrihuni përtacë! Punoni tokën ju që të hamë dhe ne! …”

Në kasollen e Tonit, që ishte i njohur ngado si Pimento, porsa kishte hyrë e shoqja, Pepeta, një krijesë e bukur dhe e brishtë, me një lëkurë të bardhëlleme në rininë e saj, tashmë e mundur prej sëmundjes së anemisë, e cila ishte ende një prej femrave më punëtore në të gjithë çifligun.

Me të zbardhur, ajo qe kthyer prej tregut. Ngrihej më tre të mëngjesit, e ngarkuar me shportat plot zarzavate – që i kishte mbledhur të djeshmen Toni në mes mallkimesh dhe shfryrjesh kundër një jete të poshtër prej qeni, ku duhet punuar aq shumë – mbi të gjitha natën, nëpër ngushtica plot gropa, shkonte e shkreta grua në Valencia, ndërkohë që burri i saj, për të cilin kujdesej aq shumë, gërhiste në dhomën e ngrohtë, mbuluar me kuvertë dhe rreckat e shtratit martesor.

Ata që i blinin zarzavatet – me idenë që t’i shisnin përsëri – e njihnin mirë atë grua të ngratë, që ishte në treg të Valencias përpara se të gdhihej, në mes të dy shportave, që vuante së ftohti nën shallin e hollë, që shikonte me zili, pa e ditur as vetë, ata që pinin ndonjë filxhan kafe për të rrahur të ftohtin e mëngjesit. Dhe priste me durim kafshe të bindur që t’i jepnin për zarzavatet paratë që shpresonte të merrte, sipas llogarive të saj të koklavitura, për të mbajtur burrin dhe ekonominë e shtëpisë.

Me të shitur ç’kishte në shportë, kthehej në kasolle më këmbë, duke nxituar për të fituar një orë kohë.

Përvishej për të përfunduar një tjetër punë pas zarzavateve, qumshtin. Dhe duke hequr nga laku lopën e kuqe, së cilës i vinte nga pas viçi lozonjar, kthehej prapë në qytet, me një purtekë nën sqetull dhe me një enë prej teneqeje në dorë që t’iu shërbente klientëve.

Kuqalashja – kështu e quanin lopën për shkak të qimeve të kuqe – pëlliste me një mënyrë të ëmbël, ngjethëse, duke u dridhur nën mutaf[2] prej së ftohtës së mëngjesit dhe duke kthyer sytë e përlotur nga kasollja që la mbrapa, hangari i zi me erë të rëndë dhe i shtruar me bar, nga i cili e nxorën para se të ngopej me gjumë.

Pepeta e shtynte përpara me purtekën e saj. Koha po kalonte dhe klientët do të ankoheshin prej vonesës. Lopa me viçin po barisnin në mes të rrugës Alboraja, e cila ishte e thellë, plot me baltë, me llucë dhe shenja rrotash.

Nga kodrinat anës rrugës, me njërin krah në shportë dhe duke tundur tjetrin, shkonin vargjet e pambaruar të vajzave që punonin në fabrikat e cigareve dhe të mëndafshit, duke lënë pas valëzimet e fustaneve si një gjurmë të dëlirësisë së vrazhdë dhe të ashpër.

Përhapet nëpër fusha bekimi i Zotit. Prapa pemëve dhe shtëpive që zinin horizontin, shfaqej dielli si një disk i madh i kuq, duke hedhur rrezet si gjilpëra të arta që të detyrojnë të mbulosh sytë. Malet në sfond dhe kullat e qytetit po merrnin një ngjyrë trëndafili; retë e radhitura në qiell ndritnin si lëmshe mëndafshi të kuq, si plot me peshq të zjarrtë. Brenda në kasolle dëgjohej fëshfërima e fshesave, tingëllonin enët, ndihej çdo shamatë e pastrimit mëngjesor. Gratë zbrisnin tatëpjetë në lumë me kanistrat plot rroba të palara. Nëpër shtigje kërcenin lepujt e murrmë, me të qeshurën e tyre dinake, të gatshëm të largojnë të pasmet e tyre të kuqe në rast rreziku, dhe në majë të plehut të kuqerremtë, gjeli, i rrethuar prej haremit të tij të bukur, po bërtiste si ndonjë sulltan xheloz, me sy të zjarrtë dhe me mjekrën e kuqe prej tërbimit.

Pepeta, pa vënë re këtë zgjim që e kishte përpara syve përditë, po vazhdonte rrugën e saj, gjithnjë e më e nxituar, me barkun bosh, me thembrat të plagosura dhe me rrobat e ngopura prej djersës nga dobësia e gjakut të bardhë dhe të varfër.

Orteku i njerëzve të zellshëm që shkonin në Valencia, mbingarkonte urat. Pepeta shkoi në mes të punëtorëve të rrethinave, që arrinin me trastën e të ngrënave në sup, u ndal tek zyra e Konsumit[3] – pranë portës së qytetit për të marrë leje në këmbim të disa monedhave që ia qante shpirti gjithë ditën – dhe u fut ndër rrugët e shkretuara që u jepte jetë vetëm pëllitja e Kuqalashes me këngën e saj bukolike[4] duke i bërë qytetarët e fjetur të ëndërrojnë lëndina të gjelbra dhe skena idilike[5] prej barinjsh.

Gruaja e mjerë kishte klientelë nëpër të gjithë qytetin. Udhëtimi i saj qe një endje e koklavitur nëpër rrugë, duke qëndruar herë pas here përpara dyerve të mbyllura; një trokitje këtu, tre apo më shumë atje, dhe gjithmonë, në vazhdim, e bërtitura e saj e mprehtë, që dukej e pamundur të dilte prej gjoksit të saj thatim: “Quuumëëësht!” Dhe me enën në dorë zbriste shërbëtorja e pakrehur, me pantofla dhe me sy të fryrë për të marrë qumështin, ose portieri i vjetër që me një shall në qafë qe bërë gati për të shkuar në meshën e mëngjesit.

Në tetë duhej të ishin shërbyer të gjithë. Pepeta ndodhej pranë lagjes së Peshkatarëve.

Kishte edhe atje klientë dhe punëtorja e shkretë hyri trimërisht nëpër rrugicat e ngushta, që dukeshin si të vdekura në atë orë. Gjithnjë, kur vinte në këto anë, zmbrapsej dhe i vinte një neveri krejt instiktive prej një qenieje të dobët. Por shpirti i saj prej gruaje të ndershme dhe të sëmurë e dinte që duhet ta kalonte këtë shtypje dhe të vazhdonte përpara me krenarinë e saj duke u ngushëlluar me faktin se pavarësisht prej lodhjes dhe kërrusjes prej mjerimit, qëndronte shumë më lart se zonjat e rrugës.

Prej shtëpive të mbyllura dhe të qeta dilte fryma e shthurur e lirisë, me zë të lartë dhe e pamaskuar: një aromë e rëndë mishi të marinuar dhe të kalbur, vere dhe djerse. Prej të çarave të portës dukeshin arratisjet e frymëmarrjeve të shpeshta dhe të vrazhda të ëndrrave dërrmuese të një nate plot përkëdhelje të egra dhe kapriçove të dehura të dashurisë.

Pepeta dëgjoi që e thërrisnin. Në derën e një shkalle të ngushtë i bënte shenja një vajzë e mirë, e shëmtuar, pa tjetër bukuri përveç rinisë, e cila nuk e kishte të gjatë; i kishte sytë e përlotur, hundën e shtrembër dhe faqet e ngjyrosura prej festës së mbrëmshme: një karikaturë, një palaço i mirëfilltë.

Punëtorja, duke kafshuar buzët me krenari dhe përbuzje, që të tregojë sa larg ishte prej saj, nisi të mjelë Kuqalashen në një enë që i kishte dhënë vajza. Kjo e fundit nuk ia shqiti asnjë çast sytë.

-Pepetë! – tha me një zë të pasigurtë, sikur s’ishte e sigurt nëse ishte ajo vetë.

Pepeta ngriti kokën: për herë të parë u ndesh me ata sy prej zuske dhe në çast shfaqi të njëjtin dyshim.

-Rosario! Ti je?

Po, ajo ishte. E pohoi me lëvizjet e saj të trishta. Dhe Pepeta menjëherë shfaqi habinë e saj. – Ajo atje! Një vajzë prej një familjeje kaq të ndershme! Sa turp, o Zot!…

Ajo prostitutë, e mësuar me punën e saj, u përpoq ta mirëprisë me po të njëjtën buzëqeshje cinike, me gjestin skeptik që njeh sekretin e jetës dhe nuk beson në asgjë, përçse thirrjeve shokuese të fshatares. Por shikimi i gjatë i Pepetës përfundoi duke e vënë në siklet, dhe tjetra uli kokën sikur donte të qante.

Jo! Ajo nuk ishte vajzë e keqe. Kishte punuar në fabrikë, kishte shërbyer në një shtëpi të mirë, por në fund të fund të motrat i dhanë këtë shembull pasi nuk e duronin dot urinë. Dhe ja ku përfundoi, duke u marrë njëherë me të mirë e njëherë me të goditura që do t’i mbante mend gjithë jetën. Ishte mëse normale: aty ku mungon babai dhe nëna, familja përfundon si mos më keq. Dhe i gjithë faji binte mbi të zotin e tokës, don Salvadorin, që me siguri po digjej në ferr. Ah, hajduti! Si e shkatërroi kështu këtë familje.

Pepeta e harroi ftohtësinë dhe dinjitetin e saj dhe iu bashkua zemërimit të vajzës. Të vërteta, të gjitha të vërteta; ai xhaxha dorështrënguari e kishte fajin, e dinte i gjthë fshati. Eh Zot i madh, sa shpejt mund ta humbasësh shtëpinë. Sa i mirë ishte i shkreti xha Barreti. Sikur të ngrihej prej varrit dhe të shikonte të bijat. E dinin në fshat që i gjori baba humbi jetën në kryengritjen e Kuetas ndodhur dy vjet më parë. Ndërsa nëna, ajo plakë mjerane, shpëtoi prej vuajtjeve në krevatin e spitalit. Ndryshimet ndodhën brenda dhjetë viteve. Kujt ia merrte mendja t’i thoshte asaj dhe të motrave, që të mësuara të jetonin si mbretëresha, do të përfundonin në këtë mënyrë? O Zot, o Zot! Na mbaj larg prej së keqes.

Rosario mori zemër prej bisedës, dukej sikur po rinohej përpara shoqes së fëmijërisë. Sytë e saj, më parë të shuar, tashmë ndrisnin nën kujtimet e së shkuarës. Po kasollja e tyre? Po tokat? Mbetën të braktisura, apo jo? Kjo po që i pëlqeu. Të pëlcasin, këtë të bëjnë të bekuarit djem të atij maskarait don Salvador. Ishte e vetmja gjë që e ngushëllonte. I ishte shumë mirënjohëse Pimentos dhe të tjerëve që nuk lanë askënd që të banojë në kasolle dhe të punojë pronat e familjes së saj. Dhe nëse do të guxonte dikush ta bënte, e dinin kush ishte shpërblimi… Bam! Me një të shkrehur arme ia ndanin kokën në dysh.

Pasi folën për mjerimet e shkuara, Rosario nisi ta pyesë për njerëzit e fshatit dhe më në fund erdhi fjala për Pepetën. E shkreta! Merrej vesh lehtë që nuk ishte e lumtur. Ende e re dhe mosha e saj tregohej vetëm prej syve të mëdhenj, virgjërorë dhe të kthjellët, të padjallëzuar dhe të turpshëm. Trupi i saj ishte kockë e lëkurë; dhe në flokët e saj në ngjyrë gruri të njomë dukeshin si tufa leshi të zbardhura këtu e tridhjetë vjet më parë. Çfarë jete i dha Pimento? Gjithnjë pijaneci që largohej prej pune ishte? Po ajo e kishte gjetur vetë dhe ishte martuar me të pavarësisht kundërshisë së të tjerëve. Djalë i pashëm vërtet, i trembeshin të gjithë në Taverna “Kopa” kur luanin me letra të dileva në darkë, por në shtëpi bëhej vërtet i padurueshëm. Megjithëse, të flasim drejt, gjithë meshkujt njëlloj janë. Disa qenër që nuk ia vlen barra qeranë tua hedhësh sytë. Por ajo që vuante më shumë ishte e mjera Pepetë.

Një zë i fortë si një gjëmim rrufeje u dëgjua ndër shkallë:

-Elisa! Sill menjëherë qumështin!

Rosario filloi të qeshë me veten e saj. Tani e quanin Elisa: nuk e dinit? Ishte kërkesë prej punës së saj, pasi kështu dukej si të flisje me theks andaluzian. Dhe imitonte me thjeshtësi falë zërit të fshehur çapkën.

Pavarësisht gjallërisë së tyre, nguten derisa të dalin në pension. Por kanë edhe frikë. Ai i zë i frikshëm apo i zoti i qumshtit mund ta ndëshkojnë keq. Dhe u ngjit shpejt nëpër shkallë, më pas u kthye dhe e ftoi Pepetën që të kalonte herë pas here këtej, për të kujtuar së bashku të shkuarën.

Këmbora e lodhur e Kuqalashes tingëlloi më tepër se një orë nëpër rrugët e Valencias. Sisët e rrudhosura të lopës lëshuan dhe pikën e fundit të qumshtit të prodhuar prej një ushqimi të varfër prej lakrash dhe barërash, dhe në fund Pepeta mori rrugën drejt kasolles.

Punëtorja e shkretë ecte e mërzitur dhe e menduar prej përshtypjes së atij takimi. I kujtohej si të kishte ndodhur një ditë më parë e gjithë ajo tragjedi që kishte pushtuar xha Barretin dhe familjen e tij.

Prej atëherë, fushat që kishin më shumë se njëqind vjet që punoheshin prej paraardhësve të punëtorit të gjorë, tashmë gjenden të braktisura buzë rruge. Kasollja e tij, e pabanuar, pa një dorë të mëshirshme që të ndreqë tavanin apo qoftë dhe një pjesë të vogël të mureve, po fundoset ngadalë.

Dhejtë vjet vazhdueshmëri kalimtare kishin bërë atë që njerëzimi nuk arriti ta bënte dot. E njëjta Pepetë kishte kohë që nuk i kushtonte sadopak vëmendje kasolles së vjetër. Kjo gjë iu interesonte vetëm çamarrokëve, që kishin trashëguar urrejtjen e prindërve dhe hynin ferrave vetë e vetëm për të rrahur me gurë banesën e shkretuar, duke hapur vrima në derën e mbyllur apo duke mbushur me dherëra apo me guralecë pusin që gjendej nën hardhinë e vjetër.

Po atë mëngjes, Pepeta, e ndikuar prej takimit të mëparshëm, qëndroi një çast që të shihte më qartë gërmadhën.

Fushat e xha Barretit, apo e thënë më mirë për të ‘të Judës don Salvador dhe trashëgimtarëve mosmirënjohës’, ishin në mes të një kopshti frutor, të punuar dhe të qeshur. Dhjetë vjet braktisje e kanë ashpërsuar tokën, kanë mbirë nga harresa të gjitha bimët parazitare, të gjithë gjembat që Zoti i krijoi për të ndëshkuar punëtorin. Një pyll i shkurtër, i ngatërruar dhe i deformuar, është shtrirë mbi ato fusha, me një valë të çuditshme në nuancat e jeshiles, ngjyresa në intervale prej luleve të mistershme dhe të rralla që mbijnë vetëm në gërmadha apo varreza.

Poshtë pemëve të asaj xhungle të vogël dhe inkurajuese prej sigurisë së çerdheve, janë rritur dhe janë shtuar të gjitha llojet e parazitëve të shpifur që tani po shpërthen dhe në tokat ngjitur: hardhucat e gjelbra shpinërrudhosur, brumbujt e mëdhenj me guaskën që reflekton si metali, merimangat këmbështurtëra dhe leshtore e deri tek gjarpërinjtë, të cilët rrëshkisnin gropave krejt papritur. Atje jetonin – në mes të bukurisë dhe përkujdesjes së fundkanalit – duke formuar një botë më vete, duke ndihmuar njëri-tjetrin. Megjithëse u shkaktonin ndonjë telash fqinjëve, ata i respektonin sipas zakoneve, ku më pas të shtata fatkeqësitë e Egjiptit dukeshin pakogjë për dëbimin prej tokave të mallkuara.

Tokat e xha Barretit nuk ishin për njerëzit. Duhej zhvendosur menjëherë kjo botë e shpifur, sa më shpejt aq më mirë.

Në qendër të atyre fushave të zymta – që ndodheshin mbi ultësirën e hijshme si një vend i pështirë në një mantel mbretëror prej mëndafshi të gjelbër – ngrihej kasollja. Apo e thënë më mirë rrënoja e saj e cila ra prej mbingarkesës së çatisë së vjetëruar, shkaktuar prej hapjeve që krijoi era dhe shiu i lagësht përbri drurëve. Muret, ngrënë prej ujit, shfaqën dobësinë e tyre prej balte të përpunuar. Jo më shumë se një vogëlsi njollash të bardha i tradhëtuan zbukurimet e mëparshme. Porta ishte prishur nga poshtë prej kafshimeve të minjve me të klithurat acaruese që ndërprisnin njëri-tjetrin. Dy apo tre dritare, të hapura tej e tej dhe të martitizuara prej vetëtimave, varur vetëm tek një menteshe, ishin gati në të rënë, mjaftonte një gjuajtje prej stuhive.

Ai shkatërrim të mërziste shpirtin, të shtrëngonte në zemër. Dukej se prej braktisjes shfaqeshin fantazma në mes të natës; dëgjoheshin të bërtiturat e të vrarëve në të pabesë; dhe poshtë drizave qe një qefin që mbulonte qindra kufoma.

Pamje të frikshme që frymëzonin soditjen e këtyre fushave të braktisura; dhe mjerimi i tyre theksohej ndjeshëm me tokat thuajse të kuqe prej mirëmbajtjes dhe të mbjella në rreshta të drejtë me perime apo fidanë dhe që i jepnin një pamje madhështore. Zogjtë ikën prej fushave të vdekjes, ndoshta prej frikës nga zhurmat e gëmushave ose ngaqë e ndjenin të keqen pranë.

Mbi kulmin e thyer prej kashte, gjithçka dukej ishin valëvitjet e krahëve të zinj dhe tradhëtarë, puplat e varrimit të sorrave që kur largoheshin prej pemëve memece, bënin të gëlonte gëzimi i fshehur dhe lozonjar i harabelëve që fshiheshin në mes të pemishteve.

Pepeta u bë gati të nisej drejt kasolles së saj të bardhë që dukej sikur flinte në mes të lisave që ndodheshin disa metra më larg; por qëndroi buzë rrugës që t’i hapë rrugën një qerreje të ngarkuar e cila tundej sa në një krah në tjetrin dhe që dukej sikur vinte nga qyteti. Kurioziteti prej femre e nxiste t’i hidhte një sy.

Ishte një qerre bujku, tërhequr prej një kali të vjetër dhe kockëmadh, të cilin e urdhëronte me thirrje dhe me kamxhik një burrë i gjatë që qëndronte afër tij.

Ishte i veshur si punëtor, por rrobat e tij e tregonin që nuk ishte prej çifligut, ku njerëzit kishin nisur të visheshin si prej qyteti. Ishte punëtor i ndonjë fshati të largët dhe ndoshta vinte prej veshkës së provincës.

Përmbi qerre ishin ngarkuar në formën e piramidës çfarëdo sendesh shtëpiake. Ishte zhvendosja e një familjeje të tërë. Dyshekë skandalozë të mbushur me lëvore misri, karrige të thurura, tiganë, kazanë, pjata, shporta, stola të jeshiltë krevatesh, të gjitha këto të ngarkuara mbi karrocë, të pista, të shfrytëzuara, mizerabël, që mbajnë erë urie dhe fluturojnë të dëshpëruara prej fatkeqësisë që po i drejton pas familjes që ecën sin ë gjemba. Në krye të këtij grupi mund të shihen tre fëmijë të përqafuar që vështronin fushat me sytë tejet të habitur, si eksploratorë që shohin një vend për të parën herë.

Në ecje dhe pas karrocës, për të ruajtur se mos ndoshta diçka bie, marshonte një grua dhe një vajzë, e gjatë, e shkathët, delicate, që mesa dukej ishte e bija. Në krahun tjetër të kalit të sfilitur, duke ndihmuar kur mjeti ngecte diku, gjendej një djalë rreth njëmbëdhjetë vjeç, tashmë i mësuar të luftojë me varfërinë, është një burrë në moshën e të cilit të tjerët luajnë. Një qen i ndyrë përmbyllte të gjithë karvanin.

Pepeta u mbështe përkrah lopës së saj dhe i shihte teksa largoheshin. Kurioziteti e nxiste më tepër të dinte se ku po shkonin këta njerëz të mjerë.

Rruga që kishin marrë përfundonte në Alboraja dhe nuk të shpinte askund. Ajo humbiste në distancë duke të rraskapitur së koti nëpër shtigje e rrugica që mbaronin nëpër hyrjet e kasolleve.

Por kurioziteti i saj përfundoi krejt papritur. Ah, Virgjëreshë e Shenjtë! Karroca doli prej rruge, kaloi mbi urën e shkatërruar prej trungjesh të kalbur dhe tokës që të dërgon në vendin mallkuar, dhe ja tek u gjend në fushën e xha Barretit, duke sheshuar me rrotat e saj drizat kryelartë.

Familja e ndiqte pas, duke shprehur me gjeste apo fjalë të ngatërruara përshtypjen që iu shkaktonte kaq shumë vuajtje, por pau ndalur u drejtuan drejt kasolles së shkatërruar si të ishin duke marrë diçka që u përkiste atyre.

Pepeta nuk qëndroi të shihte më tepër. U nis nxitimthi për në kasollen e saj. Për të mbërritur sa më shpejt, la pas lopën dhe viçin, dhe dy krijesat morën rrugën pas saj qetë-qetë, si të mos shqetësoheshin për asgjë dhe ta kishin gjithçka në terezi.

Pimento ishte shtrirë diku në një cep të kasolles, duke tymosur i dembelosur, me pamje drejt tre shkopinjve të ngjyrosur e të vendosur drejt diellit rreth të cilëve fluturonin disa zogj. Ishte një preokupim prej zotërie.

Kur pa të shoqen me me sy të habitur dhe me gjoksin që i gulçonte, Pimento ndryshoi qëndrim që të dëgjonte më mirë, duke e porositur të mos u afrohet shkopinjve.

Shkojmë të shohim, ç’paska kjo? Mos ndoshta i kanë vjedhur lopën?

Pepeta, prej emocionit dhe lodhjes nuk mund të lidhte dot dy fjalë bashkë.

“Tokat e Barretit… Një familje e tërë… Ata do të punojnë, do të jetojnë në kasolle!” Ajo i kishte parë.

Pimento, gjahtari me shkopinj, armiku i punës dhe terrori i zonës, nuk mund të qëndronte jashtë një lajmi kaq të papritur.

-Ta marrë dreqi!

U ngrit menjëherë më këmbë duke drejtuar trupin e tij të bëshëm dhe nisi të vrapojë pa patur nevojë për më tepër shpjegime.

Gruaja e tij e pa teksa rendte nëpër fushën e përgjumur e deri tek një kallamishte që ndodhej pranë tokave të mallkuara. Atje u ul, u shtri barkas duke përgjuar përmes kallamave si ndonjë bari spiun, dhe pasi kaluan disa minuta nisi të vrapojë sërisht, humbi në një labirint shtigjesh, ku secili prej tyre të shpinte në një kasolle apo në një fushë ku të kërrusur bujqërit bënin të shndrisnin në ajër shatat e tyre si vetëtima çeliku.

Pemishtja ishte ende e qeshur dhe e zhurmshme, mbarsur prej dritës dhe përshpëritjeve, e përgjumur nën ujëvarën e rrezeve të arta të diellit të mëngjesit.

Por diku larg dëgjoheshin zëra dhe biseda: lajmi u përhap nëpërmjet britmave nga një fushë në tjetrën, dhe një tronditje alarmuese, e çuditshme, e urrejtshme, u përhap ngado, si njëherë e një kohë ku përhapej lajmi se buzë detit u shfaq një anije algjeriane që kërkonte për ngarkesë vetëm mish të bardhë.

[1] Lehe – ngastër e vogël në arë a në kopsht, që mbillet me perime, me lule, me fidanë etj.; ngastër toke e gjatë në arë, që përfshihet ndërmjet dy hullive.

[2] Mutaf – Mbulesë prej leshit të dhisë, që hidhet sipër vitheve të kalit apo gjësë së gjallë që ta mbajë ngrohtë.

[3] Zyra e Konsumit – zyra ku paguhej taksa për të kaluar urën. Taksë që paguhej në periudhat feudale dhe që në Spanjë shihej deri në fundin e shek. XIX.

[4] Këngë bukolike – këngë mbi jetën e bariut.

[5] Skena idilike – skena që paraqesin në mënyrë të bukur, por të gënjeshtërt jetën e bujkut apo të bariut ndërkohë që ishte e kundërta.