Mbi përkthimin e Machado në shqip | Antonio Çikollari

Hera e parë që jam ndeshur me Machado në origjinal ka qenë gjatë studimeve letrare. Dhe nga dëshira për ta sjellë në shqip, nisa kërkimet nëse qe përkthyer apo botuar më herët. Këtu hasa dhe me përkthimin e tij në shqip tek libri Poezi spanjolle të shekullit XX (antologji), me përkthim të Aurel Plasarit dhe redaktim të Xhevahir Spahiut. Me leximin dhe interpretimin e poezive (si edhe me njohurinë time në gjuhën spanjolle) nisa të bëj një qasje krahasuese mes origjinalit dhe përkthimit. Në këtë punim kam sjellë sipërfaqësisht disa arsye dhe argumente në lidhje me një përkthim të dytë (qoftë dhe ripërkthim). Këndvështrimi është filologjik dhe lë hapësirë për debat, ndaj jam përpjekur të jem i thukët dhe lakonik.

Punimi ndahet në shtatë pika, katër nga të cilat kanë të bëjnë me poezinë në origjinal dhe tre përkthimet në shqip (përkatësisht përkthimi i Aurel Plasarit, përkthimi i fjalëpërfjalshëm dhe përkthimi alternativ bërë nga personi im); ndërsa pikat e mbetura kanë të bëjnë me krahasimin fonetik, sintaksor dhe morfologjik të tre varianteve. Punimi është më i gjerë dhe më i thellë, pasi duhet trajtuar figuracioni, metrika, rima, stili. Gjithashtu duhet zbërthyer mesazhi i poezisë, si edhe të vihen në pah ndikimet biografike. Nëse do të kishim të bënim me prozë, do të ishte krejt ndryshe, ndërsa në poezi është thuajse e pamundur që autori t’iu shpëtojë ndikimeve nga elementë të tillë.

1. Poezia në origjinal

HE ANDADO MUCHOS CAMINOS

He andado muchos caminos,

he abierto muchas veredas,

he navegado en cien mares

y atracado en cien riberas.

En todas partes he visto

caravanas de tristeza,

soberbios y melancòlicos

borrachos de sombra negra,

y pedantones al paño

que miran, callan y piensan

que saben, porque no beben

el vino de las tabernas.

Mala gente que camina

y va apestando la tierra…

Y en todas partes he visto

gentes que danzan o juegan

cuando pueden, y laboran

sus cuatro palmos de tierra.

Nunca, si llegan a un sitio,

preguntan adònde llegan.

Cuando caminan, cabalgan

a lomos de mula vieja,

y no conocen la prisa

ni aun en los días de fiesta.

Donde hay vino, beben vino;

donde no hay vino, agua fresca

Son buenas gentes que viven,

laboran, pasan y sueñan,

y en un día como tantos

descansan bajo la tierra.

2. Përkthim i fjalpërfjalshëm

KAM SHKUAR NË SHUMË RRUGË

Kam shkuar në shumë rrugë

kam hapur shumë shtigje

kam lundruar në njëqind detra

dhe kam ankoruar në njëqind brigje

Në të gjitha vendet kam parë

Karvanë e trishtimit

krenarë dhe melankolikë

të dehur prej hijes së zezë

dhe pedantët e rrobave

që shohin, heshtin dhe mendojnë

që dinë, përse nuk pinë

verën e tavernave.

Njerëz të këqinj që ecin

dhe do të ndyjnë tokën…

Dhe në të gjithë vendet kam parë

njerëz që kërcejnë ose luajnë

kur mundin, dhe punojnë

mbi katër inc të tokës

Asnjëherë, nëse arrijnë diku

pyesin ku arrijnë

Kur udhëtojnë, kalërojnë

Hypur  mbi mushkën e vjetër,

dhe nuk e njohin nxitimin

as dhe në ditët e festave.

Ku ka verë, pijnë verë

ku nuk ka verë ,ujë të freskët

Janë njerëz të mirë që jetojnë

punojnë, kalojnë dhe ëndërrojnë

e në një ditë si shumë të tjera

pushojnë nën tokë.

3. Përkthimi prej Aurel Plasarit

KAM BREDHUR SHUMË RRUGË

Kam bredhur shumë rrugë

Shumë shtigje kam çelur

Kam lundruar njëqind dete

Njëqind lumenj kam hedhur

Dhe në çdo anë kam parë

Varganë të trishtë të mjerësh,

Kokëfortë e vetullvrenjtur,

Sarhoshë me hijet sterrë.

Çdo gjë, çdo gjë mund të bëjmë,

Shohin heshtur dhe e pandehin

Veten të zgjuar, se s’pinë

Verë e raki në tavernë,

Avdallë që venë e vijnë

Dhe tokën e mbytin me erë…

Pastaj kam parë gjithandej

Njerëz që vallen e heqin

Kur mundin, edhe lërojnë

Atë pëllëmbë tokë të keqe.

Kur venë në ndonjë vend,

S’pyesin ku venë aspak.

Kur shkojnë, shkojnë kaluar

Mbi shpinë të mushkave plaka.

S’dinë ç’është të nguturit

As dhe në ditët e festës.

Kur ka verë – pinë verë,

Kur s’ka verë – ujë të freskët.

Janë njerëz të mirë që gjallojnë,

Punojnë e ëndrra shohin,

Dhe një ditë, si gjithë të tjerët,

Zbresin nën tokë e pushojnë

4. Përkthimi alternativ

NË SHUMË RRUGË KAM SHKUAR

Në shumë rrugë kam shkuar

Ku kam hapur shumë shtigje

në njëqind dete kam lundruar

kam ankoruar në njëqind brigje

Ngado sytë  më kanë parë

Disa karvanë trishtimi

krenarë dhe melankolikë

prej hijes së zezë dehur

Dhe endacakët pedantë

shohin, heshtin e mendojnë

që dinë, përse nuk pinë

verërat e tavernave.

Farë e keqe që ecën

Dhe shkon duke ndyrë tokën…

Ngado sytë më kanë parë

Njerëz që tunden a luajnë

kur mundin, edhe punojnë

Mbi katër metra tokë.

Nuk ndodh, që kur arrijnë diku

të pyesin se ku arrijnë.

Kur largohen, kalërojnë

Hypur mbi mushkat e vjetra.

Dhe nuk e njohin nxitimin

as në të festave ditë.

Ku ka verë, pijnë verë;

ku nuk ka, ujë të freskët pijnë.

Ka bujarë që jetojnë,

punojnë, shkojnë, ëndërrojnë

dhe në një ditë të zakonshme

nën këtë tokë pushojnë.

5. Rrafshi fonetik

Për të arritur bukurtingëllim tek Plasari vërehen: bashkëtingëlloret hundore [m], [n] të ripërsëritura në tërësi të strofës. P. sh.: mund, bëjmë, shohin, pandehin, veten, s’pinë, tavernë, venë, vijnë, tokën, mbytin. Ndërsa tek strofa e Çikollarit bukurtingëllimi arrihet përmes rimimit brenda vargut. P. sh.: shohin, heshtin… dinë – pinë…

Përsa i përket zanoreve kemi tek Plasari mbizotërim të [ë]-së fundore. P. sh.: Gjë, bëjmë, s’pinë, avdallë, verë, venë, vijnë, verë, ndërsa tek Çikollari kemi alternim brenda vargut, çifte zanoresh të tipit: e – a. Endacakët pedantë; e – o: shohin, heshtin dhe mendojnë; i – e: që dinë, përse nuk pinë…

6. Rrafshi sintaksor

Përsa i përket rrafshit sintaksor, vërehen disa dallime ndërmjet krijimit në original dhe variantit të parë përkthimor prej A. Plasarit.

Tek vargu i parë në strofën e parë kemi mungesën e shenjës së presjes e cila krijon një pengesë rrjedhshmërie në leximin e poezisë, gjithashtu ndan dhe vargjet nga njëri-tjetri për të dhënë një tjetër kuptim ndërmjet fjalive bashkërenditëse.

Në strofën e dytë varianti përkthimor nis me lidhëzë, ndërkohë që origjinali nis me parafjalën “në”. Kjo besohet se ndodh pasi përkthyesi Plasari kërkon t’i japë rrjedhshmëri vazhdimësisë së poezisë prej strofës së parë në atë të dytën, pasi dhe në strofën e parë nuk ka vendosur shenjën e pikësimit (pikë) në fund të vargut.

Strofa e tretë në variantin përkthimor në fjalë është bashkuar me strofën pasardhëse përbërë prej dy vargjesh në origjinal. Kjo përbën një pengesë në receptim, pasi kufizohet kuptimi dhe ngatërron receptuesin në interpretimin e vargjeve.

7. Rrafshi morfologjik

Përkthimi prej Plasarit sjell një variant krejt ndryshe prej origjinalit. Duket sikur ai na largon deri diku prej motivit të poezisë.

Andado (shkoj) – bredhur: nuk janë e njëjta gjë në gjuhë. Kur dikush shkon, ka një pikëmbërritje, ndërsa kur dikush bredh, duket sikur nuk ka një destinacion përfundimtar, nuk ka një mision, por veç një udhëtim kuturu.

Ndërsa vargu i fundit i strofës së parë vjen në shqip në mënyrë të deformuar. Qëllimi i vargut ka të bëjë me vazhdimësinë e vargut më sipër. Lundrimi në njëqind dete sjell ankorimin në po njëqind brigje, pasi kontinentet apo gadishujt ndahen prej detesh dhe oqeanesh e jo prej lumenjsh.

Tek strofa e tretë kemi një tjetërsim vargu prej përkthyesit. Kjo për arsye se nuk mund të ketë gjetur fjalën e duhur. Por një modifikim i tillë cënon krijimtarinë e autorit dhe gjithashtu shmang receptuesin prej kuptimit real. Madje pengon dhe në rrafshin fonetik përsa i përket rrjedhshmërisë së mesazhit, kuptimit dhe mendimit.