Xhejms Xhojs dhe stili i tij

Baza filozofike

Studimet e Sigmund Frojd dhe Karl Gustav Jung për psikoanalizën, të cilat ofrojnë studimet e para serioze për nënvetëdijen/subkoshencën.

Shkrimtarët pas 1890-ës e zhvendosin vëmendjen nga shoqeria tek mendja e indivi-dit: në veprat letrare veprimi/aksioni pushon së qeni i jashtëm dhe përqëndrohet tek labirintet e errëta të  psikës njerëzore, ku njeriu përballet me vetëveten, pre e pasigurive dhe zhgënjimeve, në një ndjenje ankthi gjithnjë në rritje, e cila gjen shprehje të  plotë në veprat e Franz Kafka (Kështjella, Procesi) dhe bëhet e njohur botërisht nëpërmjet veprave të Xhejms Xhojs.

Citimi i Aldous Huksli në Ape and Essence (Majmuni dhe thelbi) më 1948 se «frika është baza e vërtetë dhe themeli i jetës moderne», nxjerr në pah se ku ishte zhytur njerëzimi në mes të  dy luftërave botërore: kjo sjell një pesimizëm të  përgjithshëm shoqëror.

Stili i Xhojsit

• Në rrëfimin e veprave të  shkrimtareve moderniste si Xhojs shkrihet realiteti dhe mendja, vetëdija/koshenca  dhe nënvetëdija/ subkoshenca.
• Shkrimtari nuk përqëndrohet tek ndodhitë e ndryshme në vepër, por tek emo-cionet që zgjojnë ato tek personazhet. Pra, çdo fakt ka një interpretim të  ve-çantë nga çdo personazh.
• Përdoret teknika e monologut të  brendshem direkt/të  drejtpërdrejtë, e cila rrjedh nga teoria e rrymës së ndërgjegjes.

• Rryma e ndërgjegjes/monologu i brendshëm direkt (rrëfim në vetën e parë),  nënkupton shpalosjen e lirë  të mendimeve dhe të kujtimeve të  personazhit ashtu siç i vijnë në mendje, pa i organizuar nga logjika/arsyeja dhe pa pjesë-marrjen/paraqitjen e rrëfyesit.
• Rryma e ndërgjegjes/monologu i brendshëm i tërthortë/indirekt (rrëfim në vetën e tretë)  nënkupton shpalosjen e lirë  të mendimeve dhe të kujtimeve të  personazhit nëpërmjet zërit të  një personi të  tretë rrëfyes/narrator.
• Kjo teknikë rrëfimi realizohet nëpërmjet monologëve të  brendshëm direkt në romanet psikologjikë, aty ku në plan të  parë është individi me konfliktet e tij të  brendshme, emocionet dhe ndjenjat, pasionet dhe ndijimet.
• Përjashtohet çdo barrierë mes perceptimit real  të  gjerave dhe përpunimit mendor.
• Ndodh që narracioni zhvillohet plotësisht brenda ëndrrës së protagonistit.
• Përjashtohen rregullat e gramatikës, drejtshkrimit dhe pikësimit në shkrim, fjalët shkrihen mes tyre për të riprodhuar gjuhën/ligjërimin onirik (nga gr. oniros=ëndërr) e jermit/ëndrrës/fantastik/ireal/sureal/iracional), duke dalë shumë i errët dhe i pakuptueshëm.
• Trajtimi i kohës: koha e brendshme e monologut të  brendshëm direkt zgjatet nëpërmjet teknikës së ashtuquajtur monolog i brendshëm indirekt, i përdorur për të  paraqitur hendekun mes kohës kronologjike dhe kohës se brendshme. Në vend që të ndjekë sekuencën/rrjedhën lineare të ndodhive në mënyrë tradicionale (e shkuar, e tashme, e ardhme), interesohet për impresionet e personazheve, të  cilët i përjetojnë keto ndodhi në botën e tyre të  brendshme.
• Vepra nuk ndjek rrëfimin sipas pozicionit të  rrëfimtarit gjithëditës, por merr këndvështrimin e vetë personazheve, duke folur nga brenda mendjeve të  tyre, duke treguar mendimet, ndjenjat dhe ndijimet e tyre drejtpërdrejt. Monologjet e Ulf nuk janë asnjëherë jashtë kontrollit, kurse të Xhojsit janë ndonjëherë, dhe në monologjet indirekt ka ende një prani të  rastësishme të  rrëfimtarit, i cili u jep rend logjik mendimeve të personazhit.
• Rrëfimi shpërbëhet në shumë këndvështrime.
• Kalohet në relativitetin e mendimeve, historia e ndodhisë konceptohet në mënyrë të shumëfishtë, aq sa personazhe ka.
• Analiza e shoqërisë bëhet shumë objektive, pa ndërhyrjen e shkrimtarit. Nuk ka gjykime vetjake  personale me qëllim që lexuesi ta arrijë vetë vetëdijen e realitetit, i cili i shfaqet atij përmes rrjedhjes dhe materializmit. Pra, realizmi bëhet shumë i rëndësishëm, në mënyrë që të  mos ndërhyhet tek lexuesi, i cili duhet të  ndërtojë  vetë për të  kuptuar ndodhinë.
• Teknika e “epifanisë”: epifania është ai çast i jetës në të  cilin njeriu zbulon domethëniet e fshehura brenda sendeve ose ndjenjave, të  cilat e ndryshojnë plotësisht mënyrën e të  menduarit të personazhit. Me epifaninë shpesh shoqërohet edhe tema e arratisjes, për të  shpëtuar nga jeta e vjetër dhe për të  ndërtuar një të  re, e cila shpërthen pasi personazhi zbulon ide të  reja.
• Temat kryesore lidhen me shkallët e ndryshme të rritjes së njeriut, nga fëmijëria, adoleshenca e deri tek pjekuria.