Palimpsesti grekolatin si fenomen libror dhe tekstual: Një introdukt

Jepet një sintezë e shkurtër, me karakter të përgjithshëm, mbi disa nga çështjet kryesore që i takojnë studimit të palimpsesteve greke dhe latine, duke u marrë, në radhë të parë, me dokumentet letrare më antike të kësaj çështjeje dhe dëshmitë e para materiale të njohura.

Në një paragraf në lidhje me zhvillimin dhe tipologjinë e palimpsestit është mbledhur informacioni bazik mbi përbërjen e shkrimeve, mbivendosjen e gjuhëve dhe imponimin e më të voglës mbi më të madhen, duke i kushtuar, atëherë, një lloj vëmëndjeje çështjeve dhe fushave gjeografike të palimpsestit në epokën mesjetare, po ashtu dhe në fushën bizantine, si dhe në atë perëndimore dhe latine.

Kontributi vijon dhe me palimpsestin si transmetues të një letërsie në plan të dytë, dhe deri në një këndvështrim ngushtësisht filologjik, mbi rëndësinë tekstuale të codex rescriptus, rreth shembullit të transmetimeve të ndryshme.

Më në fund, i kushtohet një paragraf i shkurtër mbi progreset e reja në procesin e rekuperimit të këtij tipi materialesh (në zhvillim të qëndrueshëm, që nga epoka e përdorimit të reagentëve deri te teknologjia dixhitale moderne) dhe një tjetër mbi gjetjet me interes tekstual.

Nuk është e thjeshtë të skicosh historinë e palimpsestit greko-latin, duke filluar nga kompleksiteti i materies së marrë dhe të copëzuar, për të nisur, në dy fushat kulturore intimitsht të lidhura, por aq të ndryshme si latino-perëndimorja dhe greko-bizantinia dhe spektrin e gjerë kronologjik që duhet marrë në konsideratë për to, që nga Antikiteti deri në fundin e epokës së Mesjetës.

Në mungesë të një studimi të vendosur mbi temën, duhet mbështetur madje në trajtimet e pakta të përgjithshme të publikuara në manualet klasike (Wattenbach 1896: 299-317 dhe Birt 1913: 290 psh.), ashtu si dhe në një sërë kontributesh të shumta të pjesshme (edhe pse ndonjëherë shumë specifike dhe përcaktuese, si kontributi i fundit i Cavallo 2001) ose, më konkretisht madje, për informacionin që përbëjnë katalogët dhe studimet mbi çdo manuskript në veçanti.

Në çfarëdolloj rasti, kjo ndoshta trajton një ekspozim të përgjithshëm rreth temës si ajo që propozuam, që të kuptohen çështjet kryesore që prekin historinë dhe kuptimin kulturor të këtij fenomeni libror dhe tekstual, mbi bazën, kryesisht, e informacioneve të bollshme të fituara gjatë zhvillimit të projektit europian Rilindja virtuale Digitale Palimpsest for schung.

Është e qartë që puna jonë nuk pretendon të ulë limitet e një hyrjeje të thjeshtë, për shkak të atyre që nuk ndihen të familjarizuar me temën.

1. PALIMPSESTI NË ANTIKITET: TERMINOLOGJIA DHE DËSHMITARËT E PARË

Etimologjia e mbiemrit verbal grek palivmyhsto është mjaft e njohur (pavlin+ yavw) edhe pse nuk është aq e thjeshtë të përkufizohet cili ishte kuptimi original i termit dhe cili ishte aplikimi i tij konkret.

Nuk e dimë nëse ky mbiemër mundi të aplikohet në ndonjë moment në mbështetje të transkriptimeve të vështira, epigrafike, psh: tekstet e shkruara mbi tabela dylli siç duket se sugjerojnë disa dëshmitarë.

Megjithatë, mund të sigurohet se procedura u vu në praktikë që herët – që në Egjiptin e lashtë, dhe më pas, në Greqi – në tekstet e shkruara në papirus të cilat, për një arsye ose tjetër, ishin të ripërdorura për një shkrim të dytë.

Folja yavw (“fshij”, “ndaj”) e aplikuar në papirus, i cili nuk është një material me sipërfaqe veçanërisht rezistente, mund të kishte shërbyer për të përshkruar vetëm veprimin e “laj”, “fshij” ose “pastroj” këtë shkrim paraekzistues në mënyrë pak a shumë skrupuloze dhe të plotë, ndërkohë që pavlin – do të kishte një vlerë thuajse të tepërt (të ngjashme me atë që sjell ndonjëherë prefiksi ynë “ri”).

Dëshmia materiale referuar papirusve të ripërdorur si palimpseste, sot, është e pakët. Me të është marrë së fundmi Thomas Schmidt, për arsye të kongreseve të fundit në Lovaina dhe Helsinki , i cili ka këmbëngulur, psh, mbi mungesën e konsensusit mes studiuesve të këtyre materialeve mbi frekuencën me të cilën janë prodhuar dhe thjeshtësinë – ose vështirësinë – e përdorimit të tyre praktik.

Në këtë klasë papirusesh vlen të shkëputim atë të Sicionios de Menandro ose ato të Dídimo I verbri në lokalitetin egjiptian të Turas. Është me interest të madh, po ashtu P. Duk. inv. 313 R de la Duke University një papirus palimpsest i shekullit III p.K. që përmban një tekst komedie greke, shkruar mbi një tjetër me karakter dokumentar, të së njëjtës epokë dhe që u la për t’u ripërdorur; është, mbi të gjitha, opistograf, që do të thotë, është përdorur për të kundërtën (cf. scriptorium.lib.duke.edu/papy-rus/records/313r-a.html).

Gjithashtu daton në shek. III p.K. C. el P. Sorb. inv. 2245, me Odisenë e Homerit të transkriptuar po njësoj mbi një tekst dokumentar.

Një qasje e parë në studimin e papirusve palimpsest mund të realizohet lehtësisht duke filluar nga materiali i bollshëm i mbledhur në LDAB (Leuven Database of Ancient Books, ldab.arts.kuleuven.be; introdúzcase «palimpsest» në fushën «bookform»). Për më tepër, termi “palimpsest” shfaqet shumë me zor në burimet antike të ruajtura.

Citimet janë shumë të pakta dhe relativisht të vona. Në fakt, të parat e kanë origjinën nga shek. I p. K. dhe janw nw latinisht. Mund tw fillojmw me Katulin Carm. 22, 4-8 (ed. Mynors)

puto esse ego illi milia aut decem aut pluraperscripta, nec sic ut fit in palimpseston8relata: cartae regiae, noui libri9, noui umbilici, lora rubra membranae, derecta plumbo et pumice omnia aequata.

Bëhet fjalë për poemën e famshme të shkruar nga Verona kundër poetucit Sufeno, për të cilin ngurroi ta transkriptojë mbi mijëra vargje të këqija mbi “palimpsestin” (sot do të thoshim “në letër të pisët”, bocë) ut fit, që do të thotë, siç ndodhte zakonisht.

Nuk e dimë me saktësi nëse Katuli aludon këtu mbi përdorimin e papirusit si mbështetës për realizimin e këtyre bocave, meqë teksti nuk specifikon asgjë dhe nuk mund të përjashtohen në parim mundësi të tjera (si ajo që mendohet në pergamenë, ose ndoshta në tabela dylli cf. Carm. 50, 2: in meis tabellis (tabelat e mia) si sinonim i pugillariao codicilli të përmendura në pasazhe të tjera.).

Citimi i dytë latin është ciceronian dhe është në Ad fam. VII 18, 2 (a Trebacio, 53 p. K.; ed.  Shackleton Bailey).

Nam quod in palimpsesto, laudoequidem parsimoniam, sed miror quid in illa chartula fuerit quod deleremalueris quam haec <non> scribere nisi forte tuas formulas; non enim puto temeas epistulas delere ut reponas tuas. An hoc significas, nihil fieri, frigere te, ne chartam quidem tibi suppeditare?

Pa u ndalur në diskutimin me tekstin e pasazhit, limitohemi të shenjojmë që përdorimi i termit chartula në këtë rast, referuar shkrimit që arpinate i kishte drejtuar më parë ndërfolësit të vet, duket se tregon me qartësi, këtu po, që Ciceroni po aludon mbi ripërdorimin e një mbështetësi papirusor nga ana e korrenspondentit të vet (Roberts – Skeat 1983:16).

Emërtimet janë të mrekullueshmë në rastin e greqishtes, përfaqësuar vetëm nga Plutarku në fillim të shek. II p. K., i cili përdor tashmë termin në mënyrë metaforike, në “Morali”, për t’ju referuar tiranit Dionis të Sirakuzës, tek i cili Platoni kujtonte se kishte takuar guvernantin që do të vendoste në praktikë Republikën e tij ideale (Maxime cum principibus philosopho esse disserendum, 779c, ed.  Cuvigny):

ajll jeu|re Dionuvsion w{sper biblivon palivmyhston h[dh molusmw’n ajnavplew kai;th;nbafh;n oujk ajnievnta thfl” turannivdo”, ejn pollw’/crovnw/deusopoio;n ou\san kai;dusevk-pluton: ajkeraivou” d j o[nta” e[ti dei’tw’n crhstw’n ajntilambavnesqai lovgwn. 

Megjithatë, Platoni takoi Dionisin si një libër palimpsest, i mbushur me fshirjet dhe i paaftë për të përjashtuar ngjyrën nga tirania, aq e mbarsur dhe e pashlyeshme më të, nga kalimi i kohës. Duhet me qenë ende të paprekur për të mundur të thënë fjalë të mira”.

Shembulli i dytë grek – po i Plutarkut – ofron gjithashtu një përdorim metaforik, edhe pse me karakter të veçantë: (De garru-litate504d, ed. Dumortier – Defradas): OiJd j ajpoknaivousi  dhvpou ta; w\ta  tai’”tautologivai”  w{sper  palivmyhsta  diamoluvnonte”.

Përballë asaj që ndodh në rastin e Homerit, gjithnjë të re në veprën e tij, ata (sharlatanët), megjithatë, na vrasin veshët me përsëritjet e tyre, si të ishin duke shkruar palimpseste” (si të ishin veshët tanë kaseta magnetofonike ose porte magnetofonike, siç ndoshta do të thoshim sot).

Është e mundur që në katër burimet e cituara më parë i referohet në mendjen e autorin palimpsesteve ose “bocave” të realizuara mbi papyrus (ndoshta përfshirë dhe tabelat prej dylli të Katulit), një material që megjithatë, siç e thamë tashmë, nuk ishte veçanërsisht i prirur për këtë tip ripërdorimi, aq mirë ruhen shembujt e izoluar të papirusit “të palimpsestuar”.

Diçka shumë më e veçantë ndodhte me pergamenën (material shkrues i krijuar me lëkurë kafshe, ose dhen ose dhi në përgjithësi), shumë më e përshtatshme për realizimin e bocave, siç sugjerojnë burimet latine (cf. Horacio, Serm. II 3, 1-2, Ars poetica 388-390, Marcial XIV 711).

Gjithashtu mund të ketë kontribuar për këtë ripërdorim të membranës si mbështetës, fakti i përdorimit për shkrim i copëve që mund të lahen, me karakter vegjetal (dhe jo me përmabjtje metalike, pavarësisht nga gjetja e këtij të fundit në përdorim të paktën që nga shek. III p. K.) që do të thotë, pigmente që përshkonin në masë të ulët lëkurën (cf. Roberts – Skeat 1983:20 y n. 1, Leary 1996: 61-62).

Duhet këmbëngulur në atë që – në ndryshim nga ajo që ndodhi mes grekëve – romanet u familjarizuan me përdorimin e pergamenës që prej gjysmës së dytë të shek. II p. K. (Roberts – Skeat 1983:15) edhe pse Ciceroni ende i referohet termit të brasvlefshëm grek12 (cf. Att. XIII  24, 1: quattuor dif qe vrai sunt in tua potestate) në mënyrë kuriozisht të ngjashme kur San Pablo shkruan termin latin membranae, transkriptuar me shkronja greke en2Tim. IV13 për t’ju referuar ndoshta jo bocave të tij ose “bllok shënimeve”: (Roberts  –  Skeat  1983: 22,  Leary 1996:62), por kodikëve të vërtetë të pergamenës, siç thotë Cavallo në një kontribut të fundit mbi formatin e librit antik(1994:  615).

Kështu përdorimi sistematik i pergamenës si dhe i formatit codex – përballë rrotullit – ngjan, në fakt, karakteristikisht romak, një sjellje nga Roma, e ilustruar mirë nga Marcial në Apophoreta (libro XIV në botimet tona të Epigramave), edhe pse “risia” e formatit të cilit autori ynë i bën publicitet është e vështirë të kalibrohet me saktësi (cf.  Leary 1996:  247, duke mbledhur opinionet e mëparshme: «Roberts and Skeatsuggest (ch. 5) that it was an innovation and, probably due to consumer conservatism, not a successful one»).

Nuk mund të futemi këtu në problemin e konvertuar të kronologjisë të codex; mjafton të vështrohet që shembulli më antik i kodikut të pergamenit latin të ruajtur vazhdon të jetë anonimi Mbi luftën e Maqedonisë De bellis Macedonicisi  i shek.100, pas krishtit (P. Oxy. I 30 = CLAII 207, Suppl. p. 47), analizuar në ditën e vet nga Jean Mallon.

Ndërkohë, në praktikën librore të Greqisë gjejmë vetëm rrotulla librash, me fillimin e shek. IV (me ndonjë përjashtim të vogël të dëshmuar materialisht, si fragmenti i Cretens i Euripidit (Pack 437) kodiku membranor i fundit të shek. I dhe fillimit të shek. II cf. Cavallo 1994: 616-619, ku mblidhet madje ndonjë dëshmitar epistolari me interes respektin).

Kodiku ishte marrë parasysh nga grekët si një “specie inferiore” e librit (ib., 631-632). Të krishterët e përqasën shpejt praktikën e formatit të traditës romake, për shumë arsye, «ma non si deve credere, per questo, che furono essi a elaborarne la tipologia libraria» siç vështronte me sukses të mundshëm vetë Cavallo (ib., 619). Nuk e dimë në çfarë zgjerimi u prodhua fenomeni i palimpsestit në Antikitetin e vonë, duke patur parasysh mungesën e burimeve që lejonë ta studiojmë me rigorozitet.

Dëshmitë tona materiale më të bollshme i përkasin Epokës Mesjetare. Sipas Hunger (1989: 20), palimpsesti më antik me shkrim grek është ai i Sinait Gr. 30, me fragmente të Efrenit sirian me kapitale greke në shek.VI, rishkruar në 778-tën.

1. KRIJIMI DHE TIPOLOGJIA E PALIMPSESTIT

Zakonisht, emërtohen si “palimpsest” kodikët e shkruara mbi fletë pergamene, në të cilat shkrimi i parë është fshirë me anë të larjes ose kruajtjes për të transkriptuar mbi të njëjtën pergamenë një tekst të dytë.

Ndonjëherë, pergamena ripërdorej sërish (bis rescriptus o ter scriptus), në mënyrë që një manuskript i vetëm na përcillte tre shkrime dhe tre tekste të kohëve të ndryshme.

Është rasti, për shembull, i të famshmit Crypt. A.d. XXIII i Strabonit, ruajtur në Grottaferrata, shkrimi i pjerrët i ndërmjetëm – me zor i dukshëm – ngjan se daton mes shekujve VII dhe të VIII dhe përmban një  ligj të vetëm bizantin.

Për më tepër, “palimpsesti” mund të jetë integriteti i një kodiku, si në rastin e manuskriptit veronez të Institucioneve te Gayo, Biblioteca Capitu-lar XV [13], me tekst të Shën Jeronimit, nën të cilit qëndron gati tërësisht – ruajtur në këtë dëshmi të vetme – kjo vepër juridike thelbësore, me kapitale të shek. V.

Gjithashtu, quajmë “palimpsest” manuskriptin që përcjell vetëm disa broshura, ose fletë të thjeshta, të këtij karakteri (të përdorura me qëllimin e përfundimit të një kopjeje), ashtu si ai që paraqet këtë pjesë të ripërdorur si fletë ruajtëse ose si një material të thjeshtë për restaurimin – mesjetar ose të mëvontë – të një kodiku (shumë shembuj së fundmi janë gjetur në Universitäts bibliothek de Leipzig, Bibliotheca Albertina, como elLps. Rep. II 24).

Ky varietet i madh tipologjik ngre probleme metodologjike dhe kontribuon në vështirësimin e zhvillimit të një regjistrimi të plotë të palimpsesteve greko latine (aq shumë të ruajtur në bibliotekat europiane si dhe jashtë Europës: Sinai, Jeruzalem, koleksione amerikano veriore etj) në një numër që, në rastin grek, i afrohet njëmijës, nëse e marrim termin “palimpsest” në kuptimin e tij më të thjeshtë (cf. Poirier – Lepetit 2004:161); (një regjistrim shterrues të palimpsesteve greke, në formë liste, po përgatit në të tashmen – mbi bazën e materialit të bollshëm të shqyrtuar menjëherë gjatë këtyre viteve dhe mbi atë të privimit sistematik të katalogëve antikë dhe të fundëm – Dieter Harlfinger.

Në rastin latin, shifra totale e palimpsesteve – shumë e vështirë për t’u vendosur në mënyrë të besueshme, përtej antikuareve të zgjedhura në ditën e vetë, në mënyrë sistematike nga Lowe (1964) – është gjithashtu duke u përkufizuar.

Që nga këndvështrimi historik ose imagjinar që, në manastiret dhe në atelietë e shkrimit në përgjithësi, do të vazhdojë të jetë e mundur gjithnjë, ruajtja sistematike e pergamenës të ripërdorshme, bërë pirg në ndonjë vend të qendrës së kopjes në fjalë (që do të thotë, në depon e imagjinuar nga Ehrle cf.  Lowe 1972 [1964]: 482, Cavallo 2001: 8, n. 16), dhe jashtë nga krijimi i fletoreve të reja, dhe për restaurimin e kodikëve (ruajtjet, kornizat) etj.

Është domethënëse në lidhje me këtë, për të cituar një shembull të famshëm latin, rastin e Vat. Pal. Lat. 24: të nëntë teksteve antike në një përmbledhje të shek. III a V (Séneca, Lucano, Higino, Frontón, Oradores, Gelio, Livio [libroXCI], Cicerón…) nën versionin e përkthyer të Testamentit të madh “një mausoleum i vërtetë” siç do e emërtontë Lowe (1972 [1964]: 486; mbi përmbajtjen e tyre, në përgjithësi, cf.  Fohlen 1979).

Në rastin grek, mjafton të citojmë psh. Matritensis tonë 4554 ose disa nga manuskriptet të Grottaferrata për të cilat aludon Edoardo Crisci në kontributin e tij për këtë volum (fond thellësisht i analizuar në vendosjen e vet, edhe nga Luca 2003)

DISPOZICIONI I SHKRIMEVE

Procesi teknik që sillte krijimi i një palimpsesti në epokën e mesjetës është relativisht, mjaft i njohur, ose i thjeshtë për t’u nxjerrë nga analiza e çdo manuskripti, në veçanti.

Në një moment të përcaktuar realizohet eleminimi – me kruajtje ose më anë të një larje të thjeshtë – të shkrimit të parë, duke u lënë sipërfaqja e përshtatshme për një kopje të dytë që i mbivendosej të parës (flasim për scriptio inferior – më antikun – dhe scriptio superior respektivisht; është më pak i zakontë përdorimi i termit scriptura).

Lapsusi kohor në mes të dy kopjeve varion absolutisht nga një rast në tjetrin (le të veçojmë psh. Crypt. B.a.LVI n. I [a]r, Predikimi i virtytit dhe vesit të San Efren sirianit, me kapitale biblike të shekullit VIII, shfaqet nën një kopje tjetër greke me shkronja të vogla në shek XVI.)

Dispozicioni i shkrimit të dytë në lidhje me të parin gjithashtu varion së tepërmi nga një manuscript në tjetrin dhe do të varej, në rastin e fundit, nga kriteri i aplikuar për të cilin hapësira e bardhë midis rreshtave dhe kufijve mund të ripërdoret në maksimum, duke vazhduar me frekuencë ndryshimin e formatit dhe, prandaj, “mise en page” ose faqosje (siç e ilustron për rastin grek, psh, i famshmi Arkimed i Baltimorës ose Arriano de  Göteborg,  Gr.  1).

Si pasojë, dispozicioni i dy shkrimeve në faqen e re përfaqëson një alternancë tipologjike bazike, duke u treguar shkrimi inferior në pozicion horizontal – ndonjëherë edhe pas futjes së kuptimit të fletës origjinale – nën një shkrimi superior po horizontal (ndoshta më i shpeshtë) ose shkrimi inferior në pozicion vertikal, në drejtim pingul me shkrimin superior.

MBIVENDOSJA E GJUHËVE

Një palimpsest është ndonjëherë dëshmitar – memec, por esplicit – i dijetarëve të vet historikë.

Provë e qartë e tyre është shpesh, mbivendosja e teksteve në gjuhë të ndryshme që ofron, dëshmi e kalimit dhe pelegrinazhit të manuskriptit në mjediset kulturore shumë të ndryshëm ndonjëherë, në të cilat tekstet me gjuhë të panjohur ishin absolutisht të ekspozuar ndaj ripërdorimit.

Ndodh të gjendet, me pak fjalë, greqishte mbi greqishte, latinishte mbi latinishte, por gjithashtu sirisht ose arabisht mbi greqisht (për shembull në të famshmin Ambr. L 120 sup., me tekstin arab mbi një tjetër tekst grek duke patur shënime arabe në anë të faqes), latinisht mbi greqisht etj.

Një shembull i mirë i këtij të fundit – me domethënie të qartë kulturore, si provë e mundshme e dekadencës së greqishtes në fushën lindore – është ndoshta Guelf. 64 Weissenb. de la Herzog August Bibliothek de Wolfenbüttel, i studiuar mrekullisht për disa vite nga Falluomini në f.125v, psh, gjendet një tekst në greqisht, qartësisht i dukshëm në të djathtë të kufirit të sipërm, me kapitale të mprehta të pjerrëta të fillimit të shek. VI dhe që përmban teksti i Galeno, De alimentorum facultatibus.

Shkrimi latin i Etimologjive të San Isidoro, me të vogla në fillim të shek. VIII, mbi fletën në pozicion vertikal, vendoset në dukje, duke patur parasysh rastin e trashë të pergamenës: në f. 201 teksti isidorian (XIII 19: De lacis et stagnis) u vendos mbi Ungjillin e San Lucas, në greqisht, me kapitalet biblike të shek.V.

Në mënyrë të jashtëzakonshme gjejmë në rastin e kundërt, të epërsisë së greqishtes mbi latinishten. Kështu ndodh në Vat. Gr.2324, në të cilin vendoset teksti i Virgjili (EneidaXI 469-508, en minúscula beneventana të shek. XI) nën një Kalendar grek të shek. XVIII.

Gjithashtu vlen të përmendet në këtë kuptim elAmbr. Cimelio ms. 3; en su f. 113 ku shfaqet një shkrim arab c. 1100 (Jeta e baballarëve të shkretëtirës) nën të cilën vendoset, në pozicion vertikal, një tekst bilingual – latinisht dhe greqisht – të Eneidës së Virgjilit, kopjuar në Lindje, 1600 vite më parë.

VENDOSJA E SHKRONJËS SË VOGËL MBI KAPITALEN

Ashtu siç theksonte së fundmi Jean Irigoin (2001: 52, 85), ilustrohet në një manuskript të Bibliotekës Kombëtare të Athinës (Gr. 2251, siglos XIII–XIV, f.99v) sesi San Lucas, disi anakronikisht, merrte përsipër të transliteronte Ungjillin e vet.

Në karrierën e vështirë të pengesave që një tekst antic – grek ose latin – duhet të kalontë për të garantuar mbijetesën e vet (derisa të mbërrinte në portin e mirë të shtypit, në fund të shek. XV ose fillim të shek XVI, në përgjithësi) kishte dy pika vendimtare: kalimin e rrotullës së papirusit në kodikun e pergamenës dhe kalimin e kapitales në shkronjën e vogël (njohur si “transliterim”), që u prodhua që në fund të shek VII, në Perëndimin latin dhe mes shek. IX–X, edhe pse ndonjëherë dhe më vonë, në rastin e greqishtes, në Lindjen bizantine.

Kishte të bënte me një operacion kryesor në rinovimin e librit renovatio librorum “ashtu si përcaktohej zhvendosja e teksteve nga një manuskript në tjetrin, nga një shkrim në tjetrin në Mesjetë” (Cavallo 2002:  10; cf.  asimismo 252 y 270).

Shumë tekste antike, që kishin mbërritur deri në agimet e Mesjetës, nuk mundën ta kalojnë këtë pengesë të dytë, për një arsye ose tjetër, duke humbur përgjithmonë.

Disa nuk arritën të shkruhen me shkronjat e reja të vogla (të mprehta, ekonomike dhe të qarta) por mundën të rezistonin, të përkulur në kapitalet e vjetra, si shkrim inferior i një palimpsesti.

Do të tregonim, psh, në rastin e transmetimit latin, kodikun e famshëm të Biblioteca Nacional de Nápoles, Lat. 2 (Vindob. 16) + IV.A.8, kishte të bënte me një manuskript të një goxha madhësie, me kapitale rustike të shek. IV, fillimisht ndoshta nga Italia, me tekstin e Farsalias së Lucanos; u ripërdor në Bobbio në shek. VIII (shkronja të vogla irlandeze, tekste patristikë cf. Tarrant en Reynolds 1986: 215, n. 3).

Në rastin e greqishtes, për të cituar një shembull spanjoll, do të citonim Matr. 4554 (këtu në f. 164, me kapitale greke të vona, nën shkronjash të vogla të fundit të shek.XII dhe fillimit të shek. XIII)

2. PALIMPSESTI MESJETAR: SHKAQET DHE FUSHAT GJEOGRAFIKE

“Membrana nec nobis sufficiunt et ideo ad dirigendum uobis deficiunt; sed pretium direximus, unde si iusseritis conparare possitis.”

(«As ne nuk kemi mjaftueshëm pergamenë, dhe për këtë në mungesë të saj, po të dërgojmë para më të cilat, nëse do e vendosësh, mund ta blesh” San Braulio, Epist. XIV 1, ed. Riesco).

Me këto fjalë të peshkopit saragozan të gjysmës së parë të shek.VII drejtuar të vëllait të tij, Fruminiano reflektohet një prej shqetësimeve të atelieve të kopjimit gjatë Antikitetit dhe Epokës së Mesjetës: mungesa e pergamenës, një material i shtrenjtë (i cili, siç zakonisht kujtohet, prodhimi i një kodiku të vetëm mund të kërkojë lëkurën e një tufe të tërë) dhe, në çdo rast, shumë i vështirë për t’u gjetur.

Siç e veçoi mjaftueshëm Lowe (1972 [1964]: 481), shkaku kryesor i krijimit të palimpsestit është mungesa e materialit shkrues, një çështje ekonomie dhe që veproi me siguri  në epokën mesjetare si dhe më parë.

Nuk ka dyshim që cilësia e mirë e pergamenës e disa kodikëve të antikitetit të vonë dhe formatit të tij të jashtëzakonshëm e bënin veçanërisht të përshtatshëm – një herë në gjendje pune – për ripërdorimin e tij në atelietë e kopjimit të murgjve, shpesh jo e pajisur me material të mirë shkrues.

Reynolds iu referua në mënyrë shprehëse (1986: XXI-XXII) tërheqjes fatale që këta libra të mëdhënj ushtruan mbi pronarët e tyre të rinj:

«There were some bad casualties among the early migrants, for they had arrived at a time when some of them would find that their parchment presented a greater attraction than their contents. The unique manuscript of Sallust’s Histories had reached Fleury by the seventh century only to be reduced to tatters».

Megjithëse, mund të imagjinohet në një moment të parë, dëshira për të censuruar letërsinë antike nga ana e të krishterëve të elitës kulturore të antikitetit të vonë dhe mesjetar – teorikisht të devotshëm, përsa i takon dhe kafshëve të kultit të paganizmit, për praktikën e fshirjes materiale, –  nuk ngjan se ka ndërhyrë asnjëherë në mënyrë vendimtare.

Nuk ngjan se palimpsestet greke dhe latine të ruajtura aktualisht në bibliotekat tona të lejojnë dokumentimin e hipotezës që shprehte këtë vullnet për të shkatërruar letërsinë profane antike në atelietë e kopjeve mesjetare (të krishterë në pjesën më të madhe, si në Perëndim dhe në Lindje, dhe që, në të kundërt, morën përsipër në praktikë, kopje pas kopjeje, për të ruajtur veprën nga autorët greko-latinë që ne njohim sot).

Siç e vuri në dukje, gjithashtu Lowe (1972 [1964]: 482-484), është shpesh Bibla ose çdolloj teksti kristian ai që qëndronte te një palimpsest si shkrim i parë; kështu, vështrohet si përpiqet të hiqet dorë me frekuencë një version prejeronimian i Biblës, ose një libër liturgjik që nuk përdorej më, ose një vepër çfarëdo që ishte përsëritur në raftet e bibliotekës (La Vulgata, një tekst patristik të San Juan Crisóstomo…)

Është e nevojshme të kujtohet në lidhje me këtë, në fushën bizantine, një dekret sinodal të viti 691 ndaloi shkatërrimin e manuskripteve të Shkrimeve dhe teksteve patristikë, me përjashtim të ekzemplarëve tashmë të dëmtuar.

Duhet të veçohet, psh, në këtë kuptim, si një biopfolio e një palimpsesti grek të fotografuar në fillim të shek. XX, në Damaskë dhe sot në vendndodhje të panjohur (cf. Harlfinger 2000: 156) ofronte në shkrimin e tij inferior një fragment të testamentit të vjetër me kapitale të shek. V – VI, dhe diçka më e veçantë në shkrimin superior: një pasazh e “Mbi interpretimet aristoteliane” me shkronja të vogla antike – me origjinë të mundshme siro-palestiniane – ndoshta më parë së shek. IX.

Ishte një nga mbetjet e librit profane më antik me shkronja të vogla greke.

Në fushën latine, vlen të hidhet vëmendja psh, mbi Vat. Lat. 3281, Akilada e Estacio – me shkronja të vogla beneventana të fillimit të shek. XII, i mbivendosej një teksti biblik të profetëve të vegjël me kapitale të gjysmës së dytë të shek. V.

Nuk duhet harruar, në çdo rast, që gjithë palimpsestet reflektojnë shprehimisht një preferencë, veçimi i një teksti nëdobi të një tjetri.

Gjithashtu, në këtë kuptim ngjan të ketë mbizotëruar gjithnjë pragamtizmi më i menjëhershëm, që do të thotë, nevoja për të pasur një libër të përdorshëm, ndonjëherë me urgjencë të madhe, duke sakrifikuar për ta, tekste të tjerë, të konsideruar si “joprioritarë”.

Është e qartë që mundën të ndërhynin ndonjëherë kërkesat e vendosura nga kanuni letrar në fuqi, siç do të theksojmë më vonë.

Në raste të tjera, megjithatë, duhet të kenë prioritet fenomene të tipit pastërtisht material, me karakter kodiku logjik dhe paleografik: përkeqësimi fizik i një kodiku, bezdia e një shkrimi vazhdon (Lowe 1972 [1964]: 482) nga një kapitale tanimë e vjetëruar dhe gati e paqartë ose përfshirja e një gjuhe tanimë të panjohur në fushën – shpesh të manastireve – në të cilat qarkullonte kopja.

Nuk munden as të hiqen faktorët edhe më jo karakteristikë, por esencialë, si transformimi gradual i materialit të modelit të bibliotekës përgjatë Epokës së Mesjetës.

Siç ka veçuar Cavallo si fundmi (2001), është shumë domethënëse që palimpsesti është një fenomen shkrues “periferik”, që nuk ngjan se është prodhuar me intensitet – të paktën duke gjykuar nga dëshmitë e ruajtura – në qendrat e mëdha gjeografike të dijes mesjetare dhe shpërhapjes së saj, ku ndoshta përdori gjithnjë mundësitë më të mira material për kopjen, nëse jo në zona relativisht të kufizuara, sin ë rastin e greqishtes edhe në të latinishtes.

Në atë lloj mënyre që nuk vëzhgohet një prodhim i veçantë të palimpsestit në Romë (për rastin perëndimor) ose në Kostandinopojë (për rastin Bizantin), ndërkohë që dokumentohet në veri të Italisë, ashtu si ndoshta në Bobbio (qëndër murgjish e rretheve të rëndësishme në Irlandë) ose, – për rastin e greqishtes – në zonën e siro-palestinës ose në jug të Italisë (për të mos përmëendur proceset më të pazakonta)

Një rast i veçantë është ai i Jorge Bayoforo, kopist i zakontë i gramatikave elementare greke – siç ka studiuar mbi gjithçka Gamillscheg (1977) – dhe një profesinist autentik i “riciklimit” të manuskripteve antike – ndonjëherë më vlerë të madhe tekstuale (cf.  Cataldi Palau 2001), aktiv veçanërisht në Kostandinopojën e gjysmës së parë të shek. XV. Është shumë e vështirë – nëse jo e pamundur – të përkufizojmë deri në çfarë mase duhet të jetë rastësore kjo rrethanë (reflektim që duhej bërë po njësoj në rastin e ruajtjes së papirusit).

Jo gjithmonë duhet menduar që kërkimi i palimpsestit lidhet përherë me zona dhe momente skamjeje (materiale, përfshirë dhe kulturore), meqë fenomeni ndonjëherë i përgjigjej në të kundërt saktësisht një zhvillimi në kërkesën e kulturës së shkruar, siç ndodhi në Perëndim gjatë shek. VIII – IX, të cilët u karakterizuan, siç theksoi Lowe 1972 [1964]: 481-482, nga një prodhim i veçantë i palimpsesteve latine.

Siç dihet, palimpsesti ishte një praktikë pak a shumë i zakontë në fondacionet e murgjve irlandeze në continent (Luxeuil, San Galo o Bobbio) gjë që mund të reflektonte një proces gjithashtu zakonore në zona ishullore.

Manastiri i Bobbio, themeluar në 614, brenda yllit të nisur nga papa Gregorio i Madh, mirëpriti një komunitat relativisht të varfër; zakonisht konsiderohej vend veprimi dhe realizimi të mundshëm – edhe pse e vështirë për t’u vërtetuar – të palimpsesteve të bollshme të rishkruara rreth shek. VIII – disa aq të rëndësishme si Mbi republikën Ciceroniane (Vat.  Lat.5757) dhe «Plauto Ambrosiano» (Ambr.  G 82 sup.)

Është tema së cilës Francesco murgu i dedikoi kontributin e vet brenda këtij volumi.

Duhet referuar, më në fund, – gjithashtu brenda rastit perëndimor – shembullin e kodikëve të sapolindura të shek XI, që, ashtu siç ka vëzhguar Cavallo 2002: 268, kanë qenë gati gjithmonë të derivuara nga modelet e paafta ose të dala.

Emërtimi “mentalitet riciklimi” bëri që të lindin gjithashtu në Bizant produkte librash unikal – jo domosdoshmërisht palimpseste – që dëshmojnë këtë nevojë për të përfituar në maksimum hapësirën ekszistuese për shkrimin, duke mbajtur në pergamenën tashmë të përdorur tekste të reja kopja e të cilëve konsiderohej urgjente.

Kështu ndodhi, psh, në kufijtë e manuskriptit të Wolfenbuttel Guelf. 75 a Helmst. Analizuar nga Harlfinger; në f. 19, shkronja e vogël primitive greke në kufi të shek. VIII, – pa shpirt e thekse – nuk përmban devijime nga teksti parësor (me veprën e San Juan Crisóstomo, me kapitale biblike e shek. VI – VII), siç mund të dukej, nëse jo një tekst me përmbajtje komplet të kundërt, pjesë e kanunit të grave unguiferentes të Andresit të Kretës (2.ª mitad del s. VII).

Praktika e palimpsestit vazhdoi në Perëndim gjatë gjithë Epokës së Mesjetës, gjithashtu kur Universitetet në zhvillim e sipër (si Paris ose active stadium de Bolonia de los ss. XIII-XIV) tashmë, kishin zëvendësuar në një pjesë të madhe manastiret në prodhimin e teksteve.

Është domethënëse në lidhje me këtë miniature e famshme që ofron një kodik i Bibliotekës Universitare të Bolonjës, ms. 1456, f. 4r, më atë që duket se përfaqëson një punishte librash lokale në të cilën një artizan bën të pamundurën për të eleminuar shkrimin ekzistues mbi një pergamenë, me përfundim për të thjeshtëzuar ripërdorimin e saj, ndoshta të menjëherëshëm (psh për konfeksionimin e manualeve universitare, me kërkesë konstante nga ana e studenteve dhe mjeshtërve).

3. PALIMPSESTI SI TRANSMETUES I NJË LETËRSIE TË MËVONTË: ÇËSHTJA E PËRMBAJTJEVE DHE REFLEKTIMEVE PËRRETH KONCEPTIT TË KANUNIT LETRAR

Shumë pak dëshmi reflektojnë aq qartë si palimpsesti, në planin material, siç ishte procesi i seleksionimit konstant që eksperimentoi letërsia antike: seleksionim dhe preferencë, impulse që – në mënyrë të pashmangshme në momentet e nevojës – përdornin në praktikë kufizimin ose eleminimin tërësor të teksteve para ekzistente.

Shkrimi superior i një palimpsesti gjithnjë i përgjigjet në parim urgjencës, pak a shumë të prerë, për të transkriptuar një vepër të re.

Procesi preku shpesh vepra me karakter teknik (ligjor, mjekësor, liturgjik, muzikor etj) që për përmbajtjen e vet – të shpërfaqur, në ndryshim nga ajo që ndodh në rastin e një verpre letrare të pavenitur, e modernizuar vazhdimisht – ishin veçanërisht të prirura për t’u eleminuar, me t’u konsideruar si të vjetëruara ose, për shkak të përdorimit, për një aktualizim thelbësor.

Mbi atë që prek kodikët juridik u mor gjatë viteve të fundit, duke u nisur nga kjo prespektivë, Bernd Stolte, i cili vuri në dukje, psh, efekti shkatërrues që mund të ketë patur për konservimin në manuskript të legjislacioneve të mëparshme shpallja e kodikut të Justinianit (529 – 533) ndërsa nuk vlen të dokumentohet një shkapërderdhje të palimpsesteve të parashikuara për normative të tilla të vjetëruara në shkrimet e tij inferior.

Një vënie e thjeshtë në aktualitet me referim të kodikëve mjekësore ka ofruar së fundmi Dieter Harlfinger i cili vinte në dukje rritjen e dukshme që ka eksperimentuar listën e këtij tipi manuskriptesh rreth viteve të fundit, duke rimarrë – përsa i takon teksteve greke – një relacion provizor të pesëmbëdhjetë manuskripteve, mes të cilëve ishin psh. el Berg. Cassaforte1.8 (cf. Lo Monaco 2004b), el Laur. 5, 18, el Vat., Arch. S. PietroH 4527o el Vat. Lat.5763+ Guelf. 64 Ëeissenb. (sup.: s. VIII, S. Isidoro, Etymologiae; inf.: s. VI, mayúscu-la, Galeno, De alimentorum facultatibus; cf. Falluomini 1999: 14-19).

Arsye të ngjashme nga ato që mund të paraqiten për të shpjeguar modernizimin e përmbajtjeve të nënkuptuara në rastet e mëparshme mund të aplikohen në rastin e rinovimit në manuskripte liturgjiko – muzikore, një tip të kodikëve që eksperimentoi gjithashtu proçesin e selektimit, me faktorë të vetë specifikë të një libri “përdorimi” aq të veçantë dhe shpesh i lidhur me kushtëzimet historike dhe locale shumë të dalluara.

Argumenti është shprehur shpesh në lidhje me zëvëndësimin, në Spanjë, të ritit antik të liturgjisë hispanike, me traditë visi-gote-mozarabe, për shënimin e ri muzikal, Gregorian, kur trashëgimtarët e Papës Alejandro II kushtëzuan e ritit antik nga romaku në manastirin e Aragonës e San Juan de la Peña (22 de marzo de 1071).

Në çerekun e dytë të shek. XI, ndërkohë që në Europë zhvillohej bindshëm e bënte shënimin muzikor më modern (më tepër mbi veprën e Guido de Arezzo), kënga hispanike duhej t’ja linte hapin këngës gregoriane.

Pjesa më e madhe e kodikëve me neumas – me lartësi të madhe dhe kompleksitet muzikor, sipas ekspertëve – janë shkruar në shek.X – XI. Mbeten vetëm disa gjurmë, si i jashtëzakonshmi Antifonario de León (Archivo Capit.8; cf. Millares 1999: nº 81, 69-71), i vetmi i plotë, si ruajtjet e Beato del British Libr. Add.11695 (cf.ib., nº 106, 81-84) ose fragmentar i ruajtur në Biblioteca Universitaria deZaragoza (2, ms. 418), me 8 fletët e tij, pjesë të gjora – të përdorura në lidhjenlibrore të diacomo se tij – të një kodi me origjinë të mundshme pinatense shkruar në visi gotike të përdorura të gjysmës së dytë të shek. X (cf. Canellas et al.  1986).  Në Liber ordinum de San Millán de la Cogolla (Real Academia de la Historia, Emil. 56, s. X), 12 folios – sipas Brockett– «are musical palimpsests where dry line and Aquitanian neums have replaced the former notation» (cf. Millares 1999: nº 201,135-136).

Nuk ka dyshim, në fund, që një pjesë e madhe e teksteve që i mbivendosen shkrimit inferior të palimpsesteve greke dhe latine janë me përmbajtje teknike dhe jo tërësisht letrare.

Për më tepër, është e qartë që teksti që i mbivendosej kodikut të mëparshëm reflektonte një referencë, por jo domosdoshmërisht – për më tepër, me siguri vetëm në mënyrë të jashtëzakonshme – një shtyrje të paramenduar të këtij teksti të mbivendosur konkretisht, i panjohur shpesh, në atelietë e kopjimit, mes magmës të kësaj përmbledhje të pergamenës të cilës iu referuam më lart.

Nuk është nevoja të flasim, në këtë kuptim, për një veprim të përbashkët përballë një tipi letërsia konkretisht, përballë një kanuni në rënie: sigurisht ishte version i gjallë i tekstit të Arkimedit që motivoi ripërdorimin e kodikut që e priti, nëse jo më mirë indiferenca e tij, sin ë rastin e shumë autorëve të tjerë grekë dhe latinë.

Nëse është e mundur të vendosim hipoteza, më mirë, mbi rënien e një prej ligjeve – ndonjëherë kalimthi, në intervalin mes dy “rilindjeve” kulturore – dhe zbulimin e të tjerëve në momentin e ripërdorimit të kodikëve, për aq shumë sa me zor mund të shkohet më tej së një përkufizim me tendenca të përgjithshme.

Nuk ka dyshim, psh, që teksti i Etimologjive isidoriane ishte një nga më të reklamuarit që në redaktimin e tij, dhe nuk çudit fakti, që është një nga ata që më një shpeshtësi relative shfaqen si tekste superior në kodikët me rëndësi të jashtëzakonshme, si I përmënduri Guelf. 64 Weissenb.o el Ambr. L 99 sup. (kopja e shek. VIII të Etimologjive isidoriane; si shkrim inferior dokumentohet një tekst matematikor – me kapitale të shek VI – atribuar Antemio de Trales).

Në çdo rast, një kontrast sistematik – dhe madje metodologjikë solidë të prezupozuar – mes përmbajtjeve të dy shkrimeve vazhdon pezull në fushën e «Palimpsest forschung» dhe të historisë të letërsisë në përgjithësi. (për rastin e Bizantit janë ende me interest ë madh reflektimet e Hunger 1989: 20 – 22).

4. PALIMPSEST DHE FILOLOGJI: RËNDËSIA TEKSTUALE E CODEX RESCRIPTUS

Për një sërë arsyesh, dhe pavarësisht paradoksit të dukshëm historik, ngjan të jetë me interes të madh shkrimi inferior i një palimpsesti sesa ai superiori: ka të bëjë me një tekst më antic dhe, shpesh, shumë më i rrallë se transkripti i mëvonshëm.

Unikaliteti i vet bëhet ndonjëherë ekstrem, kur është dëshmia unike e një tekti të përkufizuar. Shembujt më të famshëm janë të njohur mirë, dhe mund të ilustrohen me rastin grek, duke aluduar për të famshmin Arkimed të Baltimorës tashmë i përmendur ose tekstit të Euripidit të Faetonte i ruajtur në një manuskript të famshëm parizien (Gr.  107B, inf. ss. IV-V), falë përdorimit të dy prej fletëve të tij të përdorura për restaurimin e një manuskripti biblik greko – latin në Italinë e jugut të fundit të shek.VI.

Shembujt latinë nuk janë jo të shpeshta, as më pak të famshme. Është rasti i të famshmit Vat.  Lat.5757 të fundshekullit IV, me 6 librat e Mbi republikën ciceroniane rishkruar më pas në Bobbio, në fund të shek.VII, me tekstin e Rëfimeve të Shën Augustit në Salmos (udhëheqës i Angelo Mai në 1822; vepra ishte e njohur deri atëherë vetëm në mënyrë indirekte, falë dëshmisë së Macrobio në komntarin e tij të Ëndrrës së Shipionit)

Manuskripti do të ketë pasur në original 650 fletë, por ndoshta ishte tashmë I plotë në momentin e ripërdorimit. Është rasti i Historive të Salustio (fragmentarisht të paraqitura një një Codex Floriacensis del s. V, hoyOrléans 192, ff. 15-18, 20 + Vat. Reg. Lat. 1283B + Berol. Lat.4º 364, pas shprishjes së tij në një Fleury në fundshek. VII) dhe gjithashtu i Gayo i Veronës Bibl.  Capitular XV (13), kodik i shek. V mbi të cilin u transkriptuan në shek VIII “Letrat” e Shën Jeronimit.

Rast ekstrem duket se ka qenë ai i Fronton (c. 100 – c. 166 d. C.), madhështia e të cilit ishte me siguri palimpsesti, meqë qëndron në pjesën inferiore të këtyrë tri dokumenteve.

Natyrisht, jo gjithnjë fshihen autorët klasikë të rangut të lartë poshtë shkrimeve mesjetare: me modesti të madhe shfaqet përshembull teksti fragmentar i analistit Granio Liciniano en el ter scriptus Add. 17212, en uncial del siglo V (cf. Reynolds 1986: 180), ose teksti poetik i hispanikut tonë Merobaudes, i shek V, publikuar nga Niebuhr në 1823, në palimpsestin San gallensis 908 (fragmentet e tij – nga një kolonë për faqe – përcjellin shkrimin inferior të 4 bifolio palimpsestesh, aktuale pp. 255-262 y 267-274, unikalisht, ndoshta në Itali nga shek. V – VI; u rishkrua në Italinë veriore ose Zvicër c. 800 sipas përmbledhjes së Bruzzone 1999: 71-74).

Por, logjikisht, nuk është thelbësore që një palimpsest të jetë kodik unik që të bëhet fjalë për një dëshmi të rëndësishme.

Mjafton të përmendet shembulli i mirë i Palutit, tradita direkte e të cilit ofron 2 recensione antike (cf. Tarrant en Reynolds 1986: 303); njohur si A la transmite tan solo el Ambros.G82 sup., më i gjeri nga palimpsestet latin të ruajtur, me tekstin palutin të 21 pjesëve varroniane në një kopje me kapitale rustike të shek. V (origjinale, ndoshta, nga Italia), mbi të cilën një dorë irlandeze shkroi Reyes (Vulg.) në gjysmën e dytë të shek. VI, ndoshta në Bobbio.

Zbuluar dhe eksploruar me reagent nga Mai, botimi i tij i kushtoi shikimin e të mençurit Studemund, i zënë me studimin e tij të detajuar (i cili me arsye mundi të shkruajë për të, para botimit të tij plautin, el catuliano ni te plusoculis meis amarem [14, 1]).

Nisur nga këndvështrimi kritik tekstual, duhet realizuar më në fund një reflektim i përgjithshëm: kur palimpsesti është një i vetëm, që do të thotë, përcjell një tekst të vetëm të ruajtur në të, vlera e tij tekstuale është maksimale, e pazëvëndësueshme.

Por kjo rrethanë ndryshon padyshim kur bëhet fjalë për tekste të transmetuara në mënyrë konvencionale, që do të thotë, përmes kodikësh të ndryshëm mesjetarë që ngrenë një arketip të antikitetit të vonë, reflektim i botimeve antike me rëndësi më të madhe ose më të vogël.

Në këtë rast, vlera e palimpsesteve nuk është gjithnjë përfundimtare.

Thënë me fjalë të tjera, palimpsesti – siç ndodh në rastin e papiruseve «eclécticos» – nuk është garant i cilësisë tekstuale, nga ndonjë rrethanë që mund të ketë kontribuar në mënyrë përfundimtare, në opinionin tonë, të mprehtë rreth karkaterit shpesh “periferik” të procesit të tij.

Kështu, vështronte Tarrant në lidhje me Lucano (en Reynolds 1986:  216): «The evi-dence of the two substantial surviving fragments of ancient codices tends tobear out this conclusion: neither agrees consistently with any later manuscriptor group of manuscripts, and neither contains a certainly true reading not foundin at least one ninth – or tenth-century manuscript». 

Në lidhje me tekstin e diskurseve të Ciceronit cf., asimismo, Rouse – Reeve en Reynolds 1986:  57: «Four of the palimpsests are also extensive enough to be valuable witnesses of the text of speeches preserved in medieval manuscripts [Ambros. R 57 sup., Vat.Pal. Lat.24, Taurin. D.IV. 22 y Vat. Reg. Lat. 2077, të gjithë të datuar në shek. V] Apart perhaps from the last […], none of them can be associated with any family of medieval manuscripts that editors have defined».

Sigurisht është, në çdo rast, që, në kufi të vlerës së tij ambige tekstuale, këto kodikë antikë – me zor të ruajtur, fatkeqësisht – janë sot të çmuar, siç e tregon rasti, ndoshta më i shquar, ai aq i rrallë i “rishkrimit” të Virgjilit.

Ështe shumë, në çdo rast, ajo që mbetet për t’u studiuar në fushën e palimpsestit, që nga këndvështrimi i kontributit të tij tekstual. Jo të gjithë kanë fatin e palimpsestit të veçantë të Arkimedit, mbase palimpsesti më i famshëm i botës, sot i ruajtur në The Walters Art Museum de Baltimore (një nga fletët e tij ruhet në Cambridge: University Library, Add. 1879.23).

Është gjithashtu një nga më të vlefshmit nga këndvështrimi tekstual, meqë na përcjell pjesë të veprës transhendentale të këtij matematikani të famshëm grek të Sirakuzës (287 – 212 p.k), ndonjëherë në përjashtim nga origjinali grek (çështje, psh, të trajtimit mbi trupat lundrues, njohur më përpara vetëm në versionin mesjetar latin).

Historia e manuskriptit është mjaft e njohur.

Kopja u realizua në shek. X. Dy shekuj më vonë, fletët e tij u përdorën – ndoshta në Kostandinopojë – për transkriptimin e një kopje të dytë, formati i së cilës ishte gjysma e origjinalit dhe shkrimi i së cilës u realizuar pingul me të parin.

Pas qarkullimit, që prej shek. XIII deri në shek. XIX, mes Kostandinopojës dhe Jerusalemit, si libër për kultin religjioz të ritit grek, teksti inferior, – ai I Arkimedit – u zbulua në mes të shek. XIX nga Tischendorf (1846) dhe i publikuar në fillim të shek XX, nga danezi Heiberg.

Pas një periudhe të errët, në pronësi të një zotëruesi francez, fletët e vlefshme të Arkimedit u rishfaqën në 1998, në ankandin e Christie’s në Nju Jork, ku iu dhanë për më tepër se 2 milion dollar një blerësi anonim.

Kodiku analizohet në aktualitet, me detaje, dhe po ndesh surpiza mjaft të rëndësishme mbi dëmtimin e tekstit të këtij autori të rëndësishëm grek, vëzhgimet e fundit të njohura mbi të cilin – psh, mbi konceptin e të pafundmes –  nuk ndalojnë së habituri shkencëtarët (për një informacion më të përgjithshëm cf.  http://www.pbs.org/wgbh/nova/archimedes/palimpsest.html).

Mbi teknologjinë e përdorur aktualisht për studimin e këtij teksti I referohemi kontributit informative të fundëm të Easton – Noel 2004.

5. PALIMPSESTI NË BIBLIOTEKË: ZHVILLIMET E REJA NË PROCESIN E RIKUPERIMIN (E PËRDORIMIT TË REAGENTËVE DERI TE TEKNOLOGJIA DIXHITALE)

Mes tre dëshmitarëve të njohur mbi materialin dhe estetë e para të shek. XVIII (mrekullisht të analizuar në tërësi nga Murgu, 1996, si ndërmarrja e parë – me në krye Allacci – I Jean Boivin, në 1692, mbi Paris. Gr. 9 de Efrén sirianit), i pari, me interes shkencor në ekzistencën e palimspestit, ishte Bernard de Montfaucon në Paleografinë Greke (París, 1708); pas të cilit u shquan punët e rëndësishme të Knittel në 1762, të Peyron, të Dold dhe studiuesve të tjerë.

Nuk ka dyshim, megjithatë, që «Palimpsest forschung» ngjan të lidhet me emrin e kardinalit Angelo Mai, botues i disa prej teksteve latine më të rëndësishme të ruajtura në palimpsest, në fillim të shek. XX (në përgjithësi, cf. Timpanaro 1956).

Angelo Mai përdori shpesh reagentët kimikë, veçanërisht të tretësirës së krijuar me «nocedi galla», me mjaft efektshëmri të momentit mbi tretësirat me bazë metálicapero që la disa nga manuskriptet në një gjendje të mjerueshme (gjë që ndodhi gjithashtu nga duar të tjera në fusha dhe moment të ndryshme).

Siç është e natyrshme, përdorimi i reagentëve – përfshirë atyre më pak të dëmshëm, si bazat e amoniakut dhe potassiumit – mund të konsiderohet tashmë i larguar në bibliotekat tona (veçanërisht në rrënjë të dënimit zyrtar të procesit të promovuar nga Franz Ehrle në Konferencën e Saint Gall 1898, misioni kryesor të cilëve duhet të jetë, qartë, ruajtja skrupuloze e këtyre dokumenteve të vlefshme (cf. Arduini 2002).

Një hap thelbësor në investigimin e palimpsestit është ai që vendosi përdorimin e llambës më rreze ultraviolet ose “llampa e Wood”, si frut i studimeve mbi fluoreshencën e R. Kogel dhe R. Wood. Puna e tij – i rehatshëm dhe ndonjëherë i arritshëm në disa biblioteka- ende është, në shumë raste, ai që jep rezultatet më të mira mbi gjithçka në kombinim me teknika të tjera.

Në ndihmë të studimeve të palimpsesteve – dhe manuskripteve me lakueshmëri të vështirë në përgjithësi – erdhi dhe teknika fotografike (e para është e Henri Omont mes 1887 – 1892, mbi manuskriptet e Bibliotekës Nacional të Parisit), siç bëhej në rastin e tipeve të tjera të dokumenteve që kërkojnë mbështetës të njëjtë për leximin e vet (rasti i Qumran, ose i papirusve të karbonizuar të Herkulanit, të analizuar falë projektit të dalluar “Filodemo”, me frute që fillojnë të jenë të dukshëm psh. www.hercula-neum.ox.ac.uk, www.humnet.ucla.edu/humnet/classics/philodemus/philhome.htm).

Paralelisht, është perfeksionuar sherbimi që japin teknologjitë e reja në imazh, mbi të gjitha në fushën e dixhitalizimit shumëdimensional, pas disa përpjekjeve teknologjike të mëparshme (cf. Fossier – Irigoin [eds.] 1990), nga studiesit e palimpsestit.

Falë kapjes së sostifikuar të imazheve, nga ultraviolet në infrat e kuqe, këto procese i ofrojnë sot filologut informacion të bollshëm i pandjeshëm për tu kapur me një vështrim të parë dhe gjithnjë, natyrisht, pa asnjë rrezik për dokumentin.

Kështu, sistemi i dixhitalizuar i krijuar nën drejtimin e D.Broia për Fotoscientifica de Parma «RE.CO.RD®», i instaluar tashmë në disa dhjetra biblioteka italiane, si sistemi i dixhitalizimit krijuar nga ForthPhotonics (Atenas-Creta) nën drejtimin e K.Balas «MuSIS HS» (që lejon marrjen e tridhjetë e dy shiritash mes 370 dhe 1000 nanometrat dhe një nga 1000 dhe 1550, me përkufizim dimensional piksel për piksel), po merr rezultate të mrekullueshme, përfshirë rastet më të vështira për të zgjidhur teknikisht dhe që kërkonin një software më specific dhe të fuqishëm: në të cilin shembujt ku shkrimi inferior dhe ai superior mbivendosen totalisht, në mënyrë që shkrimi i parë – dhe më antiku – me zor mbetet kur fillon eleminimi automatik i të dytit.

6. GJETJE TË REJA DHE PRESPEKTIVA TË REJA NË STUDIMIN E PALIMPSESTEVE GREKE DHE LATINE

Nuk ka dyshim se një nga dimensionet më të apasionuara të investigimit të palimpsestit (psh, e përbashkët me papirologjinë) është referenca e gjetjeve të reja. Mes realizimeve në kohën e Rilindjes virutale – dixhitale, Palimpsest forschung duhet veçuar, psh, ai i përmbajtjes së manuskriptit të  Cassaforte1.8  de  la  Civica  Biblioteca  «Angelo  Mai»de  Bérgamo  (ya  reseñado  por  Lo  Monaco  2004b, I cili ka identifikuar në shkrimin inferior të këtij kodiku një koment për tekstin grek të Aforismave të Hipokratit – ndoshta e varur nga ai I Estebani I Athinës [c. 600 d.C.]–,  kopjuar mbase në gjysmën e parë të shek.XI që i mbivendoset një komenti In Isagogen Porphyriide Boecio copiado en el s. XII).

Duhet veçuar po njësoj puna e rëndësishme e realizuar nga ekipet si i Pasini në Ambrosiana (cf.  Pasini 2004 y Magrini –  Pasini 2005) ose i Kresten në Vienë (cf.  www.oeaw.ac.at/byzanz/bpal01.htm, ku kuptohet puna e realizuar mbi gati 20 pergamena dhe papirus të ndryshëm të Biblioteca Nacional de Austria, investigim që ka lejuar identifikimin e 68 kodikëve” të palimsestuar”, me kohësi të vendosur rreth shek.VI dhe XII, ashtu si gjetja e dëshmive interesante të përmbajtjes juridike, mes të tjerave, si ai i Florilegium Basilicorum de Viena, i zbuluar së fundmi në shkrimin inferior të 23 fletëve – të kopjuara në mes të shek. XI – të Cod. Hist. Gr.1037, zbulim I gjetur në Gruskova 2004. Ose si realizimi i 48 fletëve palimpsesti të Suppl. Gr. 200, kodik me origjinë të mundshmë nga Kostandinopoja, me mbetje të një manuskripti me shkronja të vogla të fillimit të shek. XI me tekstin e Basilica.

Në kufi të Rilindjes virtual – dixhitale, Palimpsest forschung gjithashtu janë prodhuar zbulime të tjera, që vetëm duhen kualifikuar- tashmë më njëfarë prespektive – të jashtëzakonshme. Vetëm para disa viteve Augusto Guidaun zbulonte pasazhe të Prognosticum de Hipócrates, datuar në shek. X të f. 193 del Laurentianus 5, 18 (cf. Escobar 2005: 449-450); fragmenti është analizuar së fundmi për nga këndvështrimi tekstual dhe është shpallur si dëshmitari dritëhedhës i vlerës së pashpjegueshme deri atëherë e një kodiku të fund shekullit XV.

Siç pritej, vazhduan investigimet rreth rizbulimit të “Arkimedi” aktualisht i ruajtur në The Walters Art Museum de Baltimore, që, nën drejtimin filologjik të N.G. Wilson, do të kulmojë një një botim të dytë të këtij teksti të rëndësishëm; duhet mësuar që mes fletëve të tij është zbuluar së fundmi një fragment i gjerë – pjesë e një diskursi deri më tani i panjohur – të oratorit të famshëm Hiperides, përgjatë studimit nga ana e N. G. Wilson dhe N. Tchernetska.

Gjithashtu, zbulimi na informon mbi mbijetesën e këtij autori në një moment të Epokës së Lartë të Mesjetës, mbi atë që e quanim si veprën e tij tashmë të humbur. Vetëm para dy vjetëve prodhohej një nga zbulimet më të mëdha të fundit, kur Francesco D’Aiuto (Università di Roma Tor Vergata) lokalizonte në një nga bifoliot e Vat.Sir.623 tekste të komedisë greke, pa i identifikuar, pjesërisht (cf. D’Aiuto 2003).

Gjetja e rëndësishme që do të publikohet së afërmi në serinë “Studime dhe tekste” të Biblotekës Apostolike Vatikane, reflekton pa dyshim kontributin e jashtëzakonshëm që mund të përfaqësojë ende sot «Palimpsest forschung»   për rikuperimin e letërsisë antike. Bëhet fjalë për një manuskript palimpsest i fundit të shek. IX, me tekst asketik dhe agiografik në sirisht.

Sipas studimit të realizuar nga D’Aiuto, manuskripti është shkruar dy herë në 2 nga bifoliot e tij aktualë, dhe shfaq si shkrimin më antic një kapitale të vogël biblike të fillimit të shek IV pas Krishtit.

Teksti i një prej bifoliove përmban më pak se 20 vargje të Grindavecit komik të Menandro (komedi që ishte e njohur në tërësinë e vet falë papirusit Bodmer IV, publikuar në 1958); 196 trímetros të bifolios tjetër (211 + 218) transmetojnë një tekst të komedisë së re, ende të padëgjuar, ndoshta pot ë Menandros.

Kodiku original mund të ketë përmbajtur, afërsisht 500 faqe, njëqind komedi të Menandro në tërësinë e vet: një produkt i vetëm libror që na iformon mbi mundësinë e materialeve të librit antik 39 dhe që përcjell veprën e një autori, tekstet e të cilit i kujtonim tashmë të humbur plotësisht në epokën e ripërdorimit të kodikut (ss.VII-VIII, në zonën siro-palestineze).

Shkrimi i ndërmjetëm i secilit dyfletësh – ss. VII – VIII – transmeton fragmente të Nemesio të Emesa (c. 400 d.C), Mbi natyrën e njerëzve dhe përbën dëshminë më antike të këtij trajtimi.

Pavarësisht arritjeve – ndonjëherë, thjeshtësisht të ndërmarra – përgjatë këtyre viteve të pakta të aktivitetit të dendura dhe të përqëndruara, është ende shumë ajo që ende mbetet për t’u bërë në këtë fushë të vështirë dhe që – si perspektivë e arsyeshme në panoramën europiane me njëfarë stabiliteti dhe logjike – duhet drejtuar me vendosmëri në një të ardhme të afërt.

Akoma nuk mund të quhet e mbyllur faza deductive, sin ë fushën e palimpsesteve greke si dhe në ato latine dhe orientale, dhe gjetjet vazhduan të prodhohen pa pushim, gjithnjë në masën në të cilën Europa të jetë e aftë të shpëtojë studimin rigoroz të trashëgimisë së vet bibliografike më antike dhe, ndonjëherë, të vlefshme, duke sjellë mjetet e nevojshme dhe duke mos e ndaluar – thelbësisht përmes sistemeve të veta edukative, aq të shëndetshme në aktualitet – formimin e promovimeve të reja të filologëve dhe bibliotekarëve të aftë.

Kjo bazë formative është e vetmja që mund të lejojë një dixhitalizim të vlefshëm nga këndvështrimi shkencor i këtij tipi fondesh, të cilat – pavarësisht se sa pak veprim do të kushtonte, ndërmarrë në mënyrë sistematike dhe në bashkëpunim – janë sot të ekspozuara, në shumë raste, ndaj një shumësie rreziqesh për ruajtjen e tij të thjeshtë.

Angel Escobar

Universidad de Zaragoza

Departamento de Ciencias de la Antigüedad