Gjerdani | Gi de Mopasan

Ishte një nga ato vashat e bukura e të këndshme, të lindura, si të thuash prej një gabimi të fatit, në një familje punëtore. Ajo nuk kishte pajë, nuk rronte me ndonjë shpresë dhe as që kishte mundësi të njihej me ndonjë burrë të shquar a të pasur, të kuptohej me të, të dashurohej e të martohej. Kur e martuan me një nëpunës të vogël në Ministrinë e Arsimit ajo nuk kundërshtoi.
Ishte e thjeshtë pasi nuk kishte mundësi të stolisej, po vuante dhe ishte fatkeqe si ndonjë e rënë nga vakti.
Mërzitej vazhdimisht, se e ndiente që kishte lindur për të bërë një jetë në mes të luksit e begatisë. Vuante kur e shihte banesën e vet të varfër, muret e zhveshura, kolltukët e vjetëruare të veshur me pëlhurë të lirë. Të gjitha këto gjëra që ndonjë gruaje tjetër të sërës së saj as që do t’i binin fare në sy, e mundonin dhe e hidhëronin. Sa herë e shihte bretonen e vogël, që bënte punët e saj të thjeshta, i dhimbsej dhe nisnin e pushtonin një varg mendimesh të trishtuara, që e trondisnin. I rrinin ndër sy hyrjet madhështore e të qeta, me mure të veshura me pëlhura orientale, të ndriçuara me shandanë të mëdhenj prej bronzi, përfytyronte në këto hyrje shërbëtorët që koten nëpër kolltukë të molisur nga afshi i kaloriferit. Ëndërronte sallonet madhështore të veshura me mëndafsh, mobiljet e bukura me stoli të çmuara, ëndërronte sallonet e vogla e të bukura, ku kundërmojnë erërat e këndshme e ku janë mbledhur për të kuvenduar miqtë më të ngushtë, njerëz të shquar e të rrallë, që i lakmon çdo grua në botë.
Kur ulej të hante në tryezën e rrumbullakët, shtruar me një mësallë të lirë, përballë të shoqit, i cili ngrinte kapakun e supieres duke thënë me kënaqësi: “Ah, nikoqirja ime e mirë! Të tillë supë s’ka të dytë mbi dhe!” asaj i fluturonte mendja te darkat e pasura, te enët e argjendta, që ndrisin e shkëlqejnë, te sixhadet që stolisin muret, gjithë të endura me figurina të lashtësisë e me zogj të rrallë mes pyjesh të mrekullueshëm. I shkonte mendja te gjellët e shijshme, shërbyer në pjata të çmueshme, te kuvendimet e ëmbla, që njerëzit i pëshpërisin e i dëgjojnë me buzën në gaz duke ngrënë mishra të njoma, trofta e krahçka pulash të majme.
Nuk kishte petka të bukura, nuk kishte stoli, nuk kishte asgjë. Dhe pikërisht këto që i mungonin i dëshironte më fort se çdo gjë në botë! Ajo e ndiente se vetëm për këto gjëra kishte lindur. Digjej nga dëshira që ta pëlqenin të tjerët, ta lakmonin, t’i shkonin pas e ta çmonin.
Ajo kishte një shoqe të pasur, kishte qenë në një kuvend me të, por tani nuk donte t’i shkonte në shtëpi e ta takonte, se vuante shumë kur e shihte. Dhe shkrehej në vaj e qante ditë të tëra nga brenga që e mundonte, nga dëshpërimi, vuajtja e pikëllimi…
Një natë i shoqi u kthye në shtëpi i gëzuar; në dorë kishte një zarf të madh.
-Merre! – i tha. – Është për ty.
Ajo e grisi zarfin shpejt e shpejt dhe gjeti një letër ku shkruhej:
“Ministri i Arsimit dhe zonja Zhorzh Rampono, lusin zotin dhe zonjën Luazel të kenë nderin të urdhërojnë për ta kaluar mbrëmjen në pallatin e ministrit të hënën më 18 janar.”
Po ajo në vend që të gëzohej ashtu siç e priste i shoqi, e hodhi ftesën me përbuzje përmbi tryezë duke mërmëritur:
-E ç’të bëj unë atje?!
-Por… unë kujtova se do të gëzoheshe e dashur. Ti nuk del kurrë nga shtëpia dhe ky është një rast shumë i mirë! Sa u mundova për ta shtënë në dorë këtë ftesë! Kush s’i dëshiron këto ftesa! Janë shumë të rralla dhe s’para u jepen punonjësve. Atje ke për të pasur rast të takohesh me zyrtarë…
Ajo e vështronte me sy të egërsuar. Iu përgjigj:
-Pa mendo pak, çfarë do të vesh unë për atje?
Kjo gjë atij as që i kishte shkuar në mend, belbëzoi:
-Po ja, vish atë fustanin që vesh për në teatër. Mua më duket shumë i mirë…
Ai heshti, u turbullua dhe shtangu në vend nga habia kur pa të shoqen që po qante. Dy sumbulla të mëdha lotësh po i rrëshkisnin me ngadalë nga cepat e syve në cepat e buzëve.
-Ç’ke kështu? Ç’ke? – e pyeti me zë të mekur.
Po ajo e kishte mposhtur hidhërimin me një përpjekje të madhe dhe iu përgjigj me zë të qetë, duke fshirë lotët që i kishin njomur faqet:
-Nuk kam asgjë: Veçse në këtë mbrëmje unë s’mund të shkoj, se nuk kam ç’të vesh. Më mirë shko e jepja këtë ftesë ndonjë shokut tënd që e ka gruan më të veshur.
-Pa të shohim njëherë moj Matildë, – tha i shoqi hijerëndë, – pa dale të mendojmë pak. A s’më thua, sa mund të kushtojë një veshje e përshtatshme për ty, që të të shërbejë dhe për raste të tjera?
Ajo u mendua një grimëçast, duke bluajtur në mendje e duke llogaritur shumën që mund të kërkonte pa hasur në ndonjë kundërshtim të prerë.
Më në fund u përgjigj, me ngurrim:
-Nuk jam e sigurt, por besoj se me nja katërqind franga mund t’i mbërrijmë qëllimit.
Ai u zbeh pakëz, se pikërisht atë shumë e kish vënë veçmas për të blerë një çifte. Atë verë donte të merrte pjesë në gjah në fushën Nanterrë me disa miq të tij, që shkonin të dielave për të gjuajtur thëllëza. Po prapësëprapë foli e tha:
-Bukuri! Katërqind frangat t’i jap unë. Vetëm shih të zgjedhësh diçka të mirë e të bukur.
Dita e festës po afrohej dhe zonja Luazel dukej e trishtuar, e shqetësuar, e brengosur, e gjithë ankth, anipse veshjen e dëshiruar e kishte gati. Një mbrëmje i shoqi i tha:
-Ç’ke kështu që rri e brengosur? Këto tri ditë më dukesh si tjetër njeri. Fol, ç’ke?
E ajo u përgjigj:
-Jam e mërzitur se nuk kam ndonjë stoli, ndonjë gur të çmuar, s’kam asgjë. Kam për t’u dukur shumë e mjerë në këtë mbrëmje dhe, madje, mendoj më mirë të mos shkoj fare.
E ai foli përsëri:
-Vendos ndonjë lule të freskët. Tani në këtë stinë, ka për t’u dukur shumë e bukur. Me dhjetë franga mund të marrësh dy a tre trëndafila të mrekullueshëm.
Po asaj nuk i kthehej mendja.
-Jo… s’ka gjë më poshtëruese sesa të kesh pamjen e një të varfre midis grave pasunare.
Po i shoqi u kujtua dhe thirri:
-Sa e marrë bëhesh! Çohu e shko te mikja jote, zonja Forestje, dhe thuaji të të huazojë ndonjë stoli. Ti ke aq miqësi me të sa t’i kërkosh kaq gjë.
Asaj i shpëtoi një thirrmë gëzimi.
Të nesërmen shkoi  te shoqja dhe i qau hallin.
Zonja Forestje shkoi te rafti me pasqyrë, mori një kuti të madhe, e solli aty, e hapi dhe i tha zonjës Luazel:
-Zgjidh e merr ç’të duash e dashur!
Ajo pa në fillim disa byzylykë, pastaj një gjerdan me margaritarë, pastaj një kryq venecian të artë e me gurë të çmuar të punuar për mrekulli. I provonte stolitë përpara pasqyrës, e pavendosur, pa ditur ç’të merrte e ç’të linte. Pyeste pa pushim:
-Po tjetër gjë nuk ka?
-Kam posi. Ja, zgjidh e merr ç’të duash. Unë nuk di çfarë të pëlqen më shumë ty.
Befas në një kuti të mbështjellë me saten të zi, i zunë sytë një gjerdan të mrekullueshëm me një gur diamanti. Sakaq zemra filloi t’i rrihte me vrull. Ah, sikur t’ia jepte këtë gjerdan zonja Forestje. E mori me duart që i dridheshin, e vari në gushë mbi fustanin me jakë të lartë dhe shtangu duke vështruar veten në pasqyrë.
Pastaj pyeti me ngurrim e gjithë ankth:
-A mund të ma huash këtë? Vetëm këtë e asgjë tjetër.
-Posi jo! Merre me gjithë qejf!
Ajo iu hodh në qafë shoqes, e përqafoi me gëzim të madh dhe iku me vrap me thesarin në duar.
Erdhi dita e festës. Zonjës Luazel i shkuan punët mbarë. Ajo ishte më e bukura nga të gjitha gratë, elegante, e këndshme, buzagaze dhe si e marrosur prej gëzimit. Të gjithë burrat e vështronin, pyesnin si e kish emrin, donin ta njihnin. Të gjithë nëpunësit e ministrisë donin të vallëzonin me të. Edhe ministrit i ra në sy.
Zonja Luazel vallëzonte me gëzim e gjallëri, e dehur nga lumturia prej ngadhënjimit të bukurisë së vet, prej suksesit që korrte e kredhur në një mjegull lumturie, që e kish burimin te nderimet që i bënin, te admirimet që po gëzonte e fama që fitonte, te fama, që është aq e ëmbël për gratë dhe që ua përkryen gëzimin e zemrës.
U largua nga ora katër e mëngjesit. Të shoqin e kish marrë gjumi që në mesnatë dhe po flinte në një sallon të vogël e të zbrazët bashkë me tre zotërinj të tjerë, gratë e të cilëve nuk pushonin së argëtuari.
I shoqi i hodhi krahëve mantelin që kishte marrë me vete për ta veshur kur të dilnin, një mantel nga ata të rëndomtit, që të vriste sytë mes gjithë elegancës së stolive të ballos. Ajo e ndjeu këtë dhe deshi të ikte me vrap, që të mos u binte në sy grave të tjera kur dilnin nga balloja e vishnin gëzofë të kushtueshëm.
Luazeli e mbajti:
-Prit pra! Ke për t’u ftohur po dole jashtë kështu siç je. Do të zë një karrocë.
Po ajo nuk ia vuri veshin dhe zbriti shkallët me ngut. Karrocë nuk gjetën. Atëherë filluan të kërkonin andej-këtej, duke u thirrur karrocierëve që shihnin për së largu.
Zbritën drejt Senës, të dëshpëruar, duke fërgëlluar së ftohti. Më në fund gjetën një pajton nga ata që njeriu sheh rrugëve të Parisit vetëm natën vonë, pasi erret, sepse me atë paraqitjen e tyre të mjeruar, sikur kanë turp të dalin në dritë.
Pajtoni i shpuri gjer në shtëpi në Rrugën e Martirëve dhe ata hynë brenda të trishtuar. Ja, kaq e pati gëzimi i saj! Kurse ai rrinte e mendonte se në orën dhjetë duhej të ishte në ministri.
Ajo qëndroi përpara pasqyrës dhe e hoqi mantelin që kishte hedhur krahëve, me qëllim që të shihte dhe njëherë veten, ashtu, madhështore. Por befas lëshoi një klithmë. Gjerdanin nuk e kishte në gushë!
I shoqi, që ishte zhveshur pjesërisht, e pyeti:
-Ç’pate?
-S’e… nuk… s’e kam gjerdanin e zonjës Forestje…
Ai ngriu në këmbë i shastisur:
-Çfarë? Si?… S’është e mundur…
S’lanë vend pa kërkuar: në palat e fustanit, në palat e mantelit, nëpër xhepa, por më kot. Gjerdanin nuk e gjetën.
Ai pyeste:
-A je e sigurt se e kishe kur dole nga balloja?
-Po. Mbaj mend që e preka me dorë në hyrjen e ministrisë.
-Mirë, po sikur ta kishe humbur rrugës ne patjetër do ta kishim ndier kur të binte përdhe. Duhet të jetë në pajton.
-Ke të drejtë. Mundet! A ia more numrin?
-Jo. Mos e vure re ti?
-Jo.
Ata vështronin njëri-tjetrin të dërrmuar e të pikëlluar. Më në fund Luazeli u vesh përsëri.
-Po shkoj të shoh se mos e gjej gjëkundi nëpër udhën që bëmë në këmbë.
Dhe ai doli. Ajo u shemb në një karrige dhe mbeti aty, veshur me petkun e mbrëmjes, e mpirë nga ndjenjat e mendimet. S’kish fuqi të ngrihej e të binte në shtrat.
I shoqi u kthye aty nga ora shtatë. Nuk e kishte gjetur.
Shkoi në bashki, në polici, nëpër zyrat e gazetave, nëpër shoqëritë e karrocave të vogla, kudo që e nxiste një shkëndijë shprese, për t’i premtuar shpërblimin atij që do ta gjente.
E shoqja e priti gjithë ditën me ankth, e tmerruar.
Luazeli u kthye në mbrëmje me çehre të vrarë, i verdhë dyllë në fytyrë. S’kish mundur të zbulonte asgjë.
-Duhet t’i vëmë gishtin kokës e ta vemë në vend këtë gjerdan.
Të nesërmen morën kutinë e gjerdanit dhe shkuan tek argjendari, emri i të cilit ishte shkruar në kuti.
-Jo zonjë, – tha ai, – unë kam shitur vetëm kutinë, gjerdani s’është blerë këtu.
Atëherë shkuan argjendar më argjendar, të pikëlluar e gjithë ankth për të gjetur një gjerdan që t’i ngjasonte gjerdanit të humbur, duke u përpjekur, me mundimin e një njeriu të dërrmuar shpirtërisht, të sillnin në kujtesë stolinë e zonjës Forestje.
Në dyqanin e Pale-Ruajalit gjetën një gjerdan me gurë diamanti që iu duk identik si gjerdani që kërkonin. Kushtonte dyzetmijë franga, por argjendari do t’ua linte për tridhjetegjashtëmijë.
Atëherë ata iu lutën që të mos e shiste para tri ditësh dhe ranë në ujdi që t’ia kthenin përsëri për tridhjetekatërmijë franga në qoftë se deri në fund të shkurtit do ta gjenin tjetrin.
Luazeli kishte katërmbëdhjetëmijë franga, trashëguar nga i ati. Të tjerat do t’i merrte hua.
Dhe mori hua. I kërkoi njëmijë franga njërit, pesëqind tjetrit, pak këtu e pak atje. Lëshoi dëftesa, mori zotime që kish rrezik ta rrënonin, u ngatërrua me fajdexhinj e lloj-lloj huadhënësish, vuri në rrezik të ardhmen e tij, nënshkroi kambiale, pa qenë i sigurt në do të mund të dilte faqebardhë e të ruante emrin dhe nderin e tij. Dhe kështu, i tmerruar e i mbytur në ankthin e së ardhmes, i mbështjellë në hijen e zezë të mjerimit që do t’i shembej mbi krye, i kërcënuar nga mungesat dhe torturat morale që parashikonte t’i dilnin përpara, shkoi dhe e bleu gjerdanin e ri, duke i numëruar tregtarit në dorë tridhjetegjashtëmijë franga.
Kur zonja Luazel ia ktheu gjerdanin, zonja Forestje i tha qejfprishur:
-Duhej të ma kishe sjellë më shpejt. Po sikur të më qe dashur për vete?
Ajo nuk e hapi kutinë. Sa frikë pati zonja Luazel se mos e hapte faqe saj! Po sikur ta kuptonte ajo se gjerdani s’qe i pari? Çfarë do të mendonte vallë? Çfarë do t’i thoshte? A nuk do ta quante kusare?
Zonja Luazel u krodh në jetën e tmerrshme të njerzve nevojtarë. Dhe iu përvesh kësaj jete menjëherë me heroizëm. Duhej paguar borxhi që i kallte frikën kur e kujtonte. Dhe ajo do ta paguante. I dhanë duart shërbëtores, ndërruan shtëpi, shkuan dhe u vendosën në një banesë nën çati.
E çfarë punësh nuk bëri ajo? Iu përvesh punëve të rënda të shtëpisë, punëve të mërzitshme të kuzhinës. Lau enë, duke i lënë thonjtë e bukur bojë trëndafili në fundet e kusive dhe anët e lyrshme. Ajo lante ndërresa të ndyra, këmishë e rroba të tjera, dhe i nderte të thaheshin nëpër litarë. Zbriste mëngjes për mëngjes plehrat në rrugë dhe ngjitte ujët lart duke u ndalur për të marrë frymë çdo kryeshkallë. Dhe, e veshur thjesht si gjithë gratë e popullit, shkonte në treg te pemëshitësi, te bakalli, te kasapi me shportën në krah dhe blinte harxhe e turpëruar, duke i prishur me kursim paratë e pakta. Muaj për muaj u duhej të paguanin disa dëftesa e të nënshkruanin të tjera për të fituar kohë.
Pasditeve i shoqi punonte te një trgtar, të cilit i hidhte në të pastër llogaritë, ndërsa natën shpeshherë daktilografonte dorëshkrime për të fituar sadopak para.
Dhe kështu kaluan kaq vjet.
Në krye të dhjetë vjetëve ata i kishin larë të gjitha borxhet, bashkë me kamatat e fajdes dhe interesin, që i qenë shtuar shumës së marrë hua.
Zonja Luazel dukej tani si ndonjë plakë. Ajo ishte shndërruar në një grua të fortë, të ashpër e të regjur nga punët e rënda të shtëpisë, ishte bërë si gratë e varfra e të mjera. Tani krihej si t’i vinte, vishej me fustane që i vareshin kindat, duart i qenë skuqur e fryrë, fliste me zë të lartë.
Por ndonjëherë, kur i shoqi ishte në zyrë, ajo ulej pranë dritares dhe ëndërronte mbrëmjen e dikurshme, për atë ballon ku ajo kish qenë kaq e bukur, aq e shquar midis të tjerave. Si do të kishin shkuar punët vallë po të mos kishte humbur ai gjerdan? Eh, kush mund ta dijë?! Kush mund ta dijë?! Sa e çuditshme është jeta! Sa kthesa të papritura bën! Për një hap, njeriu rrëshket në humnerë ose shpëton soje! Për një gjë të vogël njeriu mund të shpëtojë ose të shkatërrohet përherë…
Dhe ja, një të diel, kur ajo kishte dalë e po shëtiste në Shanz Elize, që të çlodhej pas puëve të rënda të javës, befas [a një grua që kishte dalë të shëtiste foshnjën e saj. Ishte zonja Forestje, gjithnjë e re, gjithnjë e bukur, gjithnjë tërheqëse si më parë.
Zonja Luazel u mallëngjye. Si të bënte? T’i fliste? Po, sigurisht do t’i fliste. Dhe tani, që e kish shlyer borxhin, do t’ia tregonte të gjitha fill e për pe. Pse të mos ia rrëfente?
Iu afrua.
-Mirdita, Zhanë!
Tjetra nuk po e njihte dhe u habit me këtë grua të panjohur që e thërriste kështu në emër. Ajo mërmëriti:
-Po… unë, moj zonjë… më duket se gaboheni… Unë nuk…
-Jo, nuk gabohem. Unë jam Matildë Luazel.
Shoqes së saj i shpëtoi një klithmë:
-Oh! Matildë e dashur, sa shumë paske ndryshuar!
-Po, vërtet. Kam kaluar ditë shumë të vështira që nga koha që s’jemi parë. Kam vuajtur shumë. Dhe të gjitha këto për shkakun tënd!…
-Për shkakun tim? Si kështu?
-A e mban mend atë gjerdanin që ma dhe atë mbrëmje që do të shkoja në ballo në ministri?
-Po. E pastaj?
-Ja pra. Atë gjerdan unë e humba.
-Si është e mundur ta kesh humbur gjerdanin kur ti ma ktheve përsëri?
-Unë të ktheva një të ngjashëm me atë, po jo tëndin. Dhe ja, kemi dhjetë vjet që punojmë për të paguar gjerdanin që blemë. Ti e kupton sa e vështirë ka qenë kjo për ne që s’kishim asgjë. Po më në fund borxhin e lamë dhe tani jam e gëzuar sa s’rrëfehet dot me fjalë.
Zonja Forestje kishte shtangur në vend.
-Ç’thua kështu, e dashur? Paske blerë një gjerdan diamanti për të paguar gjerdanin tim?
-Po. Pra, kaq i ngjashëm paska qenë gjerdani i dytë me të parin, sa ti nuk e paske vënë re fare?!
Dhe ajo po buzëqeshte me një gaz krenar e pa të keq.
-Oh, Matildë e dashur! Po gjerdani im ka qenë i rremë. Ai nuk vlente më shumë se pesëqind franga!