Mbi romanin “Të çmendur në parajsë” | Anxhela Pashaj

“Të çmendur në parajsë” nga autori Virion Graçi është një roman jo i traditës, ku rrëfimi është në plan të dytë. Një roman eksperimental, që shkruhet sipas formulave të teksteve të gjinisë së dramatikes. Graçi eksperimenton me përzierjen e dy gjinive të mëdha letrare duke sjellë një kallëzim pështjellues, i cili ndërton imazhin e një Shqipërie post komuniste që vuan varfërinë dhe sfilitjen intelektuale e shpirtërore të shqiptarit në emigrim. Një roman që nis me vdekjen e një fëmije krejt të pafajshëm prej nënës së tij, një Medea shqiptare që tmerron vetveten dhe lexuesin.
Rrëfimi kalon në gojën e babait, fajtorit kryesor të rënies së familjes së tij. Rrëfim që vjen më shumë si dialogë alogjike, pa kuptim, një përçartje e tejzgjatur që dëshmon rënien mendore të personazheve, si dhe dramën e madhe të të qenit çdo ditë askush në një botë të huaj. Në roman emigracioni jepet si një zgjidhje fatale e problemeve ekonomike të shqiptarëve post komunizmit, i cili vret çdo ndjenjë krenarie të burrit a gruas.
Në Athinë, bota e personazhit të Graçit vërtitet rreth parasë, ilegalitetit, prostitucionit dhe vdekjes. Nuk ka dritë as shpresë në atë qytet, duket si një qytet i nëndheshëm ku drita nuk prek asnjë shpirt të vuajtur. Të gjithë të pafat, të dënuar; burri, gruaja, fëmija. Një luftë e përgjakur për mbijetesë, ku zgjidhja shihet te shitja e trupit dhe shpirtit.
Graçi ndërton një realitet ku nuk ekziston dashuria, por që dëshirohet, ëndërrohet, kërkohet. Ajo ç’ka gjejnë personazhet është çmenduria. Pesha e mëkateve të tyre bëhet kaq e rëndë sa humbja e mendjes bëhet në një lloj mënyre shpëtimi i tyre prej vuajtjes dhe dhimbjes, prej fajit. Çmenduria bëhet streha e tyre e lumturisë, parajsa për të cilën luftojnë e rrënohen. Në çmendurinë e vet, mëma njëson ish-bashkëshortin me birin e vdekur duke refuzuar të besojë se i biri ka vdekur.
Duke u çmendur, gruaja bëhet më e ndjeshme, më mëmë dhe pikërisht kjo e bën fatale qenësinë e saj. Nga ana tjetër, burri, babai i fëmijës endet në ferrin e tij. Një ferr ku ai është përgjegjës për zvetënimin e gruas. Rënia e burrit është edhe rënia e gruas, po edhe rënia e familjes. Duke qenë se kallëzimi vjen prej tij, ai është i pabesueshëm edhe kur tregon të vërtetën. Nisja e një jete të re, me një grua tjetër bëhet absurde kur gjatë gjithë kohës ai dëshmon se nuk është shkëputur nga jeta e mëparshme. Ai nuk është shkëputur prej të birit të vdekur dhe Lorës, gruas së tij të parë.
Bota e tij ka ndaluar së lëvizuri qysh prej ditës kur niset drejt kufirit, për të kaluar në tokën greke. Në anën tjetër nuk ka asgjë ndryshe, e njëjta botë e fëlliqur, e njëjta torturë. Të mbijetuarit bëhet edhe më e vështirë, më sfilitëse. Tatëpjeta e gremis shpirtin e munduar në hone të errëta, prej të cilave ai nuk del dot kurrë më. Në ato hone, disa nga shpirtrat mbahen gjallë prej kujtimeve dhe shpresës se jeta e të tjerëve do të bëhet më e bukur. Me këtë mendje vazhdon të endet në ferr personazhi i Graçit duke u deformuar dhe humbur çdo pjesë të vetes së tij.
Në këtë roman, Graçi tregohet i pamëshirshëm me personazhin e tij. Atij i mohohet thuajse gjithçka sikurse ndonjëherë ndodh në jetën e shumëve prej nesh. I mohohet lumturia, e ardhmja dhe vetë jeta. Edhe pse fatkeqësitë e tij janë prekëse, lexuesi ndihet i paprekur, ai vazhdon të kërkojë për arsyet e tyre, për momentin kur nisën ato. Nuk ka asnjë ndjenjë simpatie apo antipatie për vuajtësin e fatkeqësive, kjo pa dyshim prej mënyrës se si Graçi ndërton personazhin dhe realitetin e tij. Ai ecën krahë njerëzve të ulët, mashtruesve, shfrytëzuesve të grave, vrasësve e kësisoj nuk ngjitet dot më lart se prej baltës ku është mbuluar i biri. Nuk mund të kap qiellin një qenie që gjen më lehtë t’u bashkohet a të heshtë ndaj paudhësive e degradimit të njeriut.
Graçi thuajse e tërheq zvarrë personazhin e tij deri në dyert e Parajsës vetëm për ta lënë aty, në angështi duke u lutur që vuajtja të mbarojë. Sigurisht që lutjet që nisen prej thellësive të Ferrit nuk mund të ngjiten deri në Parajsë, andaj edhe mundimet zgjasin e bëhen më të thella e të padurueshme. Sa më shumë vuan shpirti aq më të çrregullta dhe të rrëmujshme mendimet, aq më alogjik ligjërimi i personazhit. Çdo thyerje e brendshme e personazhit reflektohet në gjuhë, në tekst, në dialogët dhe monologët e pafundmë.
Të gjitha errësimet, bllokimet e mendjes dhe kujtesës së personazhit i jepen lexuesit t’i kuptojë përmes shkëputjeve apo ndërprerjeve të dialogëve e pasazheve rrëfyese. Këto shkëputje janë mjaft të shpeshta, aq sa për të gjykuar se ai është i çmendur, vetëm se çmenduria e tij nuk ngjan me atë të të tjerëve. Ironia është se lexuesi duhet të shkojë deri në fund të romanit për të kuptuar këtë, e përsëri i çmenduri do t’i shtijë dyshimin se nuk është aspak i tillë, por vetëm fatkeq. Fatkeqësitë e mëdha të çojnë në çmenduri dhe të çmendurit kthjellohen kur duan të bindin botën se nuk janë të tillë. Po e hollë është fija që ndan të çmendurin nga të kthjellëtin, kush mund të tregojë me siguri se cili është njëri e cili tjetri në këtë botën tonë të pamëshirshme?