Të lexosh poezitë e Camajt nuk mjafton vetëm të dish, por edhe të kesh një intuitë të hollë për të zbuluar atë çka ai fsheh. Kemi vendosur të bëjmë një qasje mbi elementin e kohës për të parë lojën që bën Camaj me të. Siç e kemi parë, koha në letërsi nënkupton kohën historike të përdorur në mënyrë subjektive.

Sigurisht, që për të kuptuar poezitë e tij, nevojitet ndjeshmëri estetike e lartë. Qëllimi i këtij hulumtimi është kuptimi i këtij  “kalendari” të paqëndrueshëm esencial , i cili, shfaqet në një spirale të pafundme. Synojmë që përmes disa poezive të vëllimeve të ndryshme (“Legjenda”,  “Njeriu me vete me tjerë”,  “Nema” ) të tregojmë si matet koha dhe cilët janë ata elementë që udhëtojnë në kohë.

1. Funksioni i estetikës.

Arti shihet si një pikë, në të cilën, i qasemi të vërtetës. Duke e parë veprën letrare si krijim i një bote, atëherë, lexuesi dhe kritiku duhet ta popullojnë atë botë, të banojnë aty. Vepra e artit më shumë sesa një pikëmbërritje është, në fakt, një pikënisjeje për banime të reja, pra ajo i drejtohet së ardhmes. Artistikja në poezinë e Camaj synon të marrë cilësi të tilla dhe të shndërrohet në arketip që mundëson çlirimin e një zëri më të fortë brenda poetit sesa zëri i tij.

2. Karakteri ontologjik i poezisë

Si fillim, shpjegojmë konceptin e ontologjisë që nënkupton zanafillën, pra gjenezën e krijimit. Kur themi se poezia është ontologji duhet të kuptojmë se ajo është e hapur ndaj qenies dhe themeli i saj nuk kufizohet nga ndërgjegjja e njeriut, por është qenia vetë. Vepra letrare paraqet gjenezën kulturore të një qytetërimi, të një populli.

1. Përthyerja e kohës

Koha përthyhet në ironi, brengë, enigmë dhe në fragmente kujtese, ngjarje njerëzore me vlerë arketipale. Vëllimi “Legjendat” është zhbirimi në gjenin njerëzor dhe në antologjinë e tij. Shfaqen imazhet zanafillore të Adamit dhe Evës, të çuar tashmë në bjeshkët shqiptare, në një mjedis të ashpër malor dhe shfaqet kujtimi i Unit i cili vëtrrëmohet për të mos humbur dijen mbi jetën e jetuar nga brezat e mëparshëm dhe të rrënjosur gjenetikisht në kujtesën e tij.

1. Elementë që udhëtojnë në kohë

Gjarpri, hija, fryma, uji, lumi, liqeni, kalorësi janë element që udhëtojnë në kohë dhe shërbejnë si ura lidhëse për të na hedhur në përmasa ontologjike të poezisë.

Zjarri, dhia, fyelli janë elementë që rrokin tokësoren dhe mbitokësoren, jetën dhe pasjetën. Koha pushon së qëni e matshme, ajo është vetëm një e shkuar e përtejme, e cila,  mbart të ngjizura ndjesitë më primordiale njerëzore: misteri i krijimit, mbinatyrorja, vetmia, enigma e vdekjes, joshja nga e panjohura, etj.

3. Raporti kohë e brendshme – kohë e jashtme

Në vëllimin “Legjenda” poezia “Për kaun e mbytur në kohë të urisë”, kaun e vranë tek shtegu. Përllogaritja e kohës së brendshme është gjendje kapluese që i përket një të shkuare të parrokshme, por që njeriu e mbart me vete. Së jashtmi, asgjë nuk ndodh, por së brendshmi mendimi vlon për të vendosur komunikim me pjesën e vetes të lënë diku përtej.

Sipas Hussler, citoj: “Ndërgjegja për kohën duhet kuptuar në sensin e ndërgjegjes së brendshme, pra nxjerrja jashtë qarku e kohës objektive”

Në vëllimin “Njeriu më vete e me të tjerë” shfaqet nevoja e njeriut për të ndalur dhe për të rigjetur fillin e humbur të kohës së tij në raport me rrjedhën objektive nga e cila ai është shkëputur jo natyrshëm. Njeriu synon të rizbulojë dhe të ruajë origjinën si qenie mendore dhe frymore. Ai riintegrohet kështu në kohën e brendshme të kohës së tij zanafillore, ligjësitë e së cilës prekin edhe jetën edhe pasjetën.

1. Matja e kohës

Në vëllimin “Legjenda” koha matet me: muzg, mbrëmje, verë, pranverë, vjeshtë, dimër, por jo me ditë, sikur të gjitha përvojat të mblidhen në një ditë të vetme. Në vëllimet e tjera ajo matet me sosje, me zgjim, me retë, me erën.

a.Llogaritja ditë – natë bëhet si në besimet e hershme në raportin diell – hënë. Më e dallueshme është në poezinë “Lugu i gjarpnit”.

1. b. Si shfaqet koha përmes kujtesës

Për të kuptuar më mirë konceptin e kujtesës e shembullzojmë me disa poezi në vëllimin “Legjenda” dhe “Nema”.

• Poezia “Flaka e zotave” (vëll. Legjenda, fq. 206), citoj: “Peshkatarët ke bregu ulshin kryet e vrejshin zjarrin e tmerrshmë të gurit”.

Guri – simbol i shpirtrave të vdekur, që është kujtesa e vetë kohës, e një lloji përjetësie të lidhur me vetëdijen njerëzore.

• Poezia “Dreni plak” (vëll. Legjenda, fq. 209), citoj: “Kur e vranë, barijtë i hapën qepallat e i panë ndër bebza shumë drej tue pi currila uji”.

Imazhi i currilave të ujit në sytë e drerit të vrarë krijon një imazh të tërë kohës që përmblidhet në një pikë të vetme dhe syri bëhet aparati që mund të shohësh tërë historinë në atë përmasë që i fshihet pamjes direkte.

• Poezia “Nema në rreze” (vëll. Nema, fq. 123)

Symbyllë ecte për së mbrapshti

Koha në pegaz

Atëherë dhe mue më ra rrezja

Në tra të shtëpisë

Ku s’kishe qenë kurrë

Në verë as në dimër

Ky ishte një shej

Si alfa ose ypsilon

E paprituna

Një dangë e bardhë në terr

Koha paraqitet në tërë abstraksionin e saj duke na nënvizuar pamundësinë e abstragimit mbi kohën përveçse përmes poezisë. Koha del e papërllogaritshme, ajo mishëron befasinë dhe gjendjen e shqetësimit të përhershëm të Unit lirik. Ky shqetësimi është fillimi dhe pothuaj mbyllja e të gjithës.

• Poezia “Kujtimi” (vëll. Nema, fq. 145)

Para rrëximit t’engjujve

Në terr

Ka fjetë me ty

Nën mbulojën e ujit në det

Kujtimi ka mbetë në ty

Një gjeth i thatë në deg

Mjafton një fluturim blete

Për krye

E bie në tokë

Në mijëra tjera fletë

Kjo poezi përmbledh përvojën e brendshme pothuajse mbikohore të individit. Në të ndjehen kulmet e ndjeshmerisë së meditimit dhe estetikës. Duket se kërkohet një përmasë tjetër ku meditimi mbi jetën, kuptimin dhe përjetësinë në konceptin më të ndërlikuar dhe më të parrokshëm gjendet tek Kujtesa.

 

 

 

 

1. Koha universale – pankohësia.

• Poezia “Dy brezni” dhe “Bukë-vala e re” (vëll. Legjenda, fq. 218)

Dy brezni

Im atë ishte

Burrë me pamje te trishtë,

Dru ullini pa fletë

Me kokrra të zeza në çdo degë

 

Fjala i jehonte ndër ne

Shungullueshëm

As me qenë  ulurimë ujku t’unshëm

Ndër karma, vetëm.

 

Im vëlla zuni

Vendin e tij,

Im vëlla kambë-zdathë

–murrla i kuq n’orizont-

 

I fryn zjarmit në vjeshtë

Me plot bulshij

E të gjitha shkëndijat i bahen djelm.

Bukë-vala e re

Para dy shpive ballë per ballë

Në fundin e katundit mbi det

Lodrojnë djlm e vashëza

Me rrotulla dielli n’prendim.

 

Te dera plaka tregon

Për arin e kallëzëve

Vjetmirë

E brumin e ndjeshun,

Bukë-vala e re në rritje

Me gjijtë e vajzave

N’lëvizje.

 

Mise trupore të brishta

Lojtaresh

 

Nguliten në diell e shkrihen

N’vizatime paleolite

Analizë “Dy brezni”

Qëllimi i në këtë poezi është të gjejë thelbin e ekzistencës njerëzore duke lëvizur në gjithëkohësi. Legjenda dhe realiteti shfaqen dhe rishfaqen për ta bërë mesazhin të afërt dhe të largët njëkohësisht. Kjo është një lloj loje artistike për të konceptuar në poezi frymën e pankohësisë. Duke krijuar imazhin e dy breznive kemi dy pamje: 1. Portreti i atit malësor, 2. Heroi mitologjik.

Një fshat, një malësor, një kafshë e pyllit jepen me një pamje aktualo-mitologjike saqë është e pamundur të ndjesh përcaktueshmërinë e asaj kohe historike.

• Malësori – trashëgim i instiktit gjenetial
• Ujku – njeriu primitive, pra e largojnë objektin në kohë.
• Murrla i kuq – fenom i përjetshëm i natyrës.
• Ulliri – kohë e lashtë
• Im at’ – brezat e parë.

Analizë “Bukë-vala e re”

Në këtë poezi kulmet e hijshme të vajzave jepen me vizatime paleolite, pra na largojnë në kohë. Në portretet e vajzave të hijshme në plazh mbivendosen figura reale me ato paleolite me moshë mijëravjeçare. Edhe këtu është një lloj loje artistike për të konceptuar në poezi frymën e pankohësisë.

 

Mosha e qenit apo ditëlindja

Kremtuem gjithnatën i ri e i vjetër

Kohën që vdiq e rrame në mue.

E thanë: Askush s’do të lypi gjak

për të.

Ajo nuk ishte festë, por drekë!

Në mëngjes mbas dere qentë

Me sy keqardhës dhe të butë

Nuk pritshin eshtna , por mue

Me u nisë me ta shtigjeve bri lumit

teposhtë.

Në poezi flitet për ditëlindjen e një burri të vjetër që fatalisht vë re se koha , pra jet aka mbetur e vrarë brenda tij. Nuk di kë të akuzojë për vrasësin e kohës së vet dhe kështu askush nuk do  të lypi gjak. Koha i ka ngrënë gjithçka duke e lënë kockë e lëkurë. Afërsia me qenin  bëhet aq e dhimbshme edhe humane.

• Lumi – pamundësia për ta zotëruar kohën, vijim i jetës së pasosur, caku që ndan dy jetët prej kah nis bota tjetër
• Eshtna – koha e vdekjes
• Gjithnatë – nuk është aludim përnjë natë, por përnjë periudhë terrori, izolimi, frike, ankthi
• Koha që vdiq – Shqipëria e izoluar, aludim i poetit për mohimin e tij në kohën e Shqipërisë së izoluar

Përfundime

Elemente që udhëtojnë në kohë në vëll. Legjenda të dhëna përmes disa poezive:

• Gjarpri: “Lugu i gjarpnit” fq. 182

“… Por prap gjarpij t’rij nën dhè, n’jatak rriten të këthnesta për gushta tjerë…”

• Hija: “Hija e Gjergj Kastriotit” fq. 167

“… andej lumit i ecte hija shpatit tue i prekun majat e lisavet kryet…”

• Uji: “Vada” fq. 171

“… uji del nga shkambi i kuq n’bjeshkë akull mjedis verës…”

• Lumi: “Burri e lumi” fq. 152

“… ulet n’për gryka Drini i bardh i zi mes maleve me borë, vrapon brryla, brryla vrullshëm…”

• Liqeni: “Liqeni i Prespës” fq. 188

“… në liqe t’vjetër t’Prespës kqyren shkambijtë e kuq…”

• Fryma: “Korbi” fq. 165

“… sillej shpendi n’për frymë me lëvizje të vdekur…”

• Kalorësi: “Kalorësi” fq. 175

“… ecte trimi në kalë në tesha të bardha zadrimore…”

• Zjarri: “Flaka e Zotave” fq. 206

“… në shkamb e n’gji të detit delte nji flakë e hollë…”

• Dhia e egër: “Nusja e bjeshkës” fq. 198

“… dhitë e egra atje kullotshin tuba-tuba…”

“Zot i lumit Sqapi” fq. 194

“… kryet e dhisë mbi tryezë shikon me sy të imekun…”

• Fyelli: “Ai qi i bie fyellit në hanë” fq. 156

“… dhe në mal s’ndëgjohet kangë pse kangtari vdiq…”

Matja e kohës

Vëllimi “Legjenda”

• Muzg:
  • ‘’Burri e lumi’’ fq.152

‘’…vetëm përballova muzgun kur mbrrini udhtarja e e largët me bujt…’’

• ‘’Ai qi i bie fyellit në hanë’’fq.156

‘’…mbas muzgut vonë në derë hyn nji udhëtar…’’

• “Lulja e borës” fq. 211

“… burri kthente mbas muzgut…”

• “Lugu i gjarpnit” fq. 182

“… n’muzg, aty nji bisht, mâ andej do gjak…”

• Mbramje:
  • “Lulja e borës” fq. 211

“… si burrat që zdrypin në mbramje prej bjeshke

në mbramje burri te zjarrmi vrente gruen n’për tym…”

• “Burri te lumi” fq. 152

“… mbramë te shpia ndër karma…”

• “Liqeni i Prespës” fq. 188

“… përpiqen dielli e hana mbramjeve verore në ujë…”

• Verë:
  • “Ledja” fq. 184

“… njerëzit që punojnë ndër letra erdhën te fshati i jugut në verë…”

• Pranverë:
  • “Dita e pranveravet” fq. 179

“… kur avytet pranvera, rêsat e lejthijave varen…”

• Vjeshtë:
  • “Zot i lumit Sqapi” fq. 194

“… vrapojnë ernat e vjeshtës…”

• “Ai që i bie fyellit në hanë” fq. 156

“… erdhi vjeshta në derë…”

• Dimër:
  • “Beka i verbët” fq. 192

“… prej rangut të maleve, ulej dimni tue u ngrohën…”

• “Guri i shpirtit” fq. 203

“… mendo nji natë dimni kur në mal shëndrit dëbora…”

Vëllimi “Njeriu me vete e me të tjerë”

• Zgjim:
  • “Qokthi eci mbi sende” fq. 174

“… n’agim buzë lumit i gjetën sqepin…”

• “Bleta në veri” fq. 188

“… doli agimi e avulli zbuloi trajta të athta…”

• “Pranvera në katundin arbëresh” fq. 190

“… u zgjova te dita e kthimit me nji varg fjalësh pa kuptim në dorë…”

• Retë:
  • “Retë e oqeanit” fq. 198

“… aty ku vete asht i skaji i kohës së matun, retë me rrajë të thella në det rriten e bahen lisa…”

• “Një ditë vate” fq. 213

“… dhe u plasarit reja si rrëshiq e kulluar uji ndër flokët e grues…”

• Era:
  • “Nata e koncerit” fq. 171

“… në tempon e dytë era përkuli grunin der në tokë…”

• “Ai mal akulli ndan kohën” fq.

“… erdhi era me diell dhe e shkrin e aty nën hijen time doli një bimë…”

• “Ajo erë” fq. 220

“… ajo erë tha lotët ndër sy…”

• Sosje:
  • “Mysafir i papritur në Berishë” fq. 177

“… fillimi e mban zemrën pezull, ja sosja e kangës…”

• “Mal i rrëxuem” fq. 179

“… rrajë të shkyeme, lisa të përçamë, e sosjen në vetëdijen time…”

• “Ime amë” fq. 186

“… kaloje lumin para sosjes së dimnit…”

Llogaritja e kohës ditë – natë

(Bëhet si në besimet e hershme në raportin diell – hënë)

• “Mospërfillja” fq. 173

“… mbas mjesnate hana derdhi rrezet…”

• “Qokthi eci mbi sende” fq. 174

“… u gëzue kur doli hana e derdhi rrezet…”

• “Mal i rrëxuem” fq. 179

“… ra dielli e ndriti dhenë e ri…”

• “Vetmia e jugorës” fq. 180

“… vjen hana e nis udhëtimin televizori nëpër botë…”

• “Ditë shiu në merturin e gurit” fq. 182

“… dhe dielli u ndejt në perëndim me rreze të lodhuna…”

• “Aty sit ash para se me ardh fiset” fq. 193

“… e ndritun ballë diellit mbi fusha…”

• “Bukë-vala e re” fq. 218

“… lodrojnë djem e vashëza me rrotulla dielli n’perëndim…”

• “Larg atyne që flasin si unë” fq. 237

“… jam larg atyne që flasin si unë sa hana që bie prej rrezje në rreze…”